Daha önce sözünü ettiğim gibi Kerem Begê Zirkî, Murad Axayê Dimilî’nin kızı Hediye ile evlenmişti.
Bu arada Murad Axayê Dimilî’nin mensup olduğu aşiret ve ailesi hakkında bilgi toplamaya çalıştım.
Yüzyıllara sarkan aile, aşiret ve kısaca Kürd’ün kanlı tarihini 4.5. ve hatta 6. Kuşaklarla yeniden bina etmek beraberinden bazı eksikleri getirebilir. Ama Kürd gençlerinin kendi tarihlerine ilişkin merakları ve büyüklerinden öğrendikleri aile secerelerini yeniden gelecek kuşaklara aktarma çabaları saygıyla karşılanacak bir durumdur. Bilindiği gibi jenosidlere uğrayan halkların tarihinde jenosidlerden kurtulanlar(bir çok nedenin yanında) çocuklarına zarar vermemek içinde bir dizi tarihi bilgiyi kendileriyle beraber mezara götürebiliyorlar.
Kürdistan’dada böyledir.
Kürdistan’ın hâlâ işgal altında olmasıda bir çok kimsenin açık bir şekilde konuşması önünde engeldir. Murad Axayê Dimilî’ ve ailesi hakkındaki bilgileri başka kaynaklar dahil olmak üzere esasen en yakın akrabalarından aldım.(Yazının sonunda kendilerinden izin aldığı taktirde isimlerini yayınlayacağım)
Murad Begê Dimilî Erzurum’un Qereyazi kazasına bağlı Kosa köyündendi. Türkler bu köyü Kösehasan diye isimlendirmişler.
Murad Axayê Dimilî’ Dimilî aşiretindendir. Bilindiği gibi Kürdistan’da bazı bölgelerde Zazaca konuşan Kürdlere Dimili diyorlar. Konuştuğu lehçeye de Dimilî lehçesi denir.
Murad Begê Dimilî’ nin ailesi Kurmanci konuşuyor ve kendilerini Dimilî aşireti diyorlar.
Aslında Ortaçağa ilişkin bir dizi Arap ve İslam kaynaklar yaygın bir şekilde Dimilî yada Dumbili diye bir Kürd aşiretinden söz ediyorlar. Dumbili/Dimililer Ortaçağda Kürdistan’da çok yaygın ve güçlü bir yapıya sahiptir. Arap, Fars ve Osmanlılarla bir dizi çatışmaları oluyor ve büyük yıkımlarla karşı karşıya kalıyorlar.(M. Cemil Rojbeyani’nin Dumbililer üzerine çevirdiğim çalışmasının birinci bölümüne bakabilirsiniz. Daha başka kaynaklarda var. İmkan bulursam çeviririm)
Sayın Haydar Gündüz, 31 Temmuz 2009 tarihinde Aktüel Bakış’ta yayınladığı “Lêkirina Avê li Agir” adlı makalesinde babasının dedesi olan Murad Begê Dimilî’nin aile yapısı hakkında şu bilgileri vermektedir: “Murat’ın 7 kızı ve Said, Reşid ve Mehemed adlı 3 oğlu vardı. Said avcılık yapıyor ve bir kazada yaşamını yitiriyor. Osmanlıların son dönemlerinde Mehemed 2 Türk askerini öldürüyor. Bu öldürme olayından dolayı bir Osmanlı müfrezesi Murad ve Mehemed’i Balıkçı Nehrine götürüp ve orada katlediyorlar. Reşid Şêx Said Başkaldırısından sonra Şêx Aliriza ile birlikte İran’a geçiyor ve orada şehid ediliyor......... Said’in Fesih ve Ali adlı iki oğlu, Reşid’in Zeki iadlı bir oğlu kalıyor. Ayaklanmanın bastırılmasından sonra devlet Kosa köyünde bulunan Murad Bey’in köşkünü yakıyor. Fesih o 9 yada 10 yaşındadır. Yakma olayından sonra köyden kaçıyor, Bêkes Dağına ve köyden 3 km uzaklıkta bulunan bir mağaraya sığınıyor. Fesih uzaktan ve yukarılardan köyü seyrediyor. Yakma olayından sonra köyden duman kalkıyor. Akşam oluyor ve yavaş yavaş karanlık çöküyor. Fesih mağaradan çıkıp dedesinin köşküne doğru yola çıkıyor. Fesih acıkmış, fakat açlığı hissetmiyor. Fesih ağlaya ağlaya kurumuş bir oduna dönmüş ve gözlerinden artık gözyaşları gelmiyor. Fesih orada ağaçtan yapılmış bir kova buluyor ve kuyuden su çekiyor. Fesih kuyudan çıkardığı suyu duman kalkan evin direklerine döküyor Fesih aniden “Lo lo Tu Çi dikî” diye bir ses duyuyor. Fesih sessin geldiği yöne bakıyor ve bir jandarmanın silahını kendisine doğrultuğunu görüyor. Fesih’in bedenini bir ölüm soğukluğu kapsıyor ve elindeki ağaçtan yapılmış kova düşüyor. Fesih yerinde donup kalıyor. Fakat Fesih , jandarmanın kendisiyle Kürdçe konuştuğuna bir anlam veremiyor. Cevap vermek için yerinden kıpırdanıyor ve “Avê lêdikim” diyor. Asker Fesih’e “ka tuyê av li çi bikî tev şewitîye” diyor. Jandarma Fesih’e cevap verdikten sonra, jandarmanın gözlerinden gözyaşı geliyor ve elini Fesih’in sırtına vurup gidiyor”.( http://www.aktuelbakis.com/news/13282.html)
Murad Begê Dimilî’nin 7 kız çocuğu var.
Bunlardan biri Hediyedir. Hediye, Kerem Begê Zirkî’nin eşidir. Yukarıda kısmen de olsa Hediye ve çocukları hakkında bilgi vermiştim.
Murad Begê Dimilî’nin bir diğer kızının ismide Xanim dır.
Xanim, Kürdistan şehidi Şêx Saidê Pîran’ın oğlu Şêx Alîriza’nın eşidir.
Aslında Şêx Alîriza’nın Xanim ile tanışması meselesi çok ilginçtir. Bunların birbirlerini tanımalarının altında başka bir Kürd tarihi gizlidir.
O dönemler Murad Begê Dimilî’nin başında bulunduğu KOSA köyünde“ Medreseya Kosayê” diye adlandıralabilecek bir okul var. Bu medresenin başında Seydayê Melle Musa isminden bir Kürd din alimi var. Şêx Alîriza Seydayê Melle Musa’dan ders almak için Kosa köyünde bir sırada Xanim ile tanışıyor ve evleniyorlar.
Şêx Alîriza ile Xanim’ın bir çok çocukları oluyor. Bunlardan Şêx Emin, Faruq, Fuad, Zebide, Necibe ve Sakine’yi sayabiliriz. Necibe Şêx Emer ile, Zebide Şêx Melik ile Sakine ise Sıdıq Efendi ile evleniyor. Murad Begê Dimilî’nin bir diğer kızı ise Nebattır.Nebat Named Ağanın oğlu Haydar Bey ile evleniyor. Named, Zirkî aşiretinden Qulixan’ın kardeşidir.
Kısacası Murad Begê Dimilî’nin Said ve Reşid’ten olan torunları bugün Qereyazı’da yaşıyorlar.
1925 Devrimi’nin yenilgisinden sonra Hesananlı Xalid Bey, Şêx Aliriza, Keremê Qolaxasi, Silemanê Ahme ve oğlu Ferzende’nin içinde bulunduğu geniş bir Kürdistan özgürlük savaşçısı İran’a geçiyor. Bunlardan biride Şêx Aliriza ile Kerem Begê Zirkî’nin ortak kaynı olan Reşîd Begê Dimîlîdir. Reşid Beyde bu çatışmalarda Kerem Begê Zirkî, Silêman Ahme ve diğer bir Kürd savaşcıyla birlikte şehid ediliyor.(daha sonra bu konu üzerine duracağımdan geçiyorum)
Fakat ne yazık ki, bugüne kadar o dönem İran devleti tarafından öldürülen Kürd savaşçı grubunun isimleriyle tam bir blançosu çıkarılmış değildir. Bundan dolayıdır ki, Kürdistan adsız kahramanların ve Meçhul Askerlerin diyarı bir ülkedir.
Her halde Kürdistanı Meçhul Askerlerin diyarı olduğunu en iyi ifade eden Güney Kürdistan şairlerinden Abdullah Pêşew’in Meçhul Asker şiiridir:
Pêşew şöyle haykırıyor:
“Bir heyet bir ülkeye gittiğinde Meçhul Askerin anıtına bir çelenk koyar.. Eğer yarın, benim memleketime bir heyet gelirse ve bana: "Meçhul Askerin Anıtı Nerede" diye sorarsa derim ki: "Büyüyüm!! her derenin kenarında, her caminin sekisinde her evin kapısında, her köşede, her mağarada, her dağın başında, her bahçenin dalları üzerinde, bu ülkede, gökyüzünün altındaki, her karış toprakta, korkma! biraz başını eğ ve çelengini bırak!" Abdullah Peşêw 05.11.1978 Moskova“
İran’da Kürd savaşçılarının İran Ordusu ile girdiği bu çatışmayı konu alan Kürd kahramanlarını tarihe mal eden ünlü Kürd dengbêjlerinden Reso ve Apê Bekir’in söylediği “ Lo Mîro” adlı kılamda Qolaxası Kerem Bey’in yanında “Evdal” isimli bir başka akrabası daha olduğu görülüyor. Biraz uzun olacak ama o dönemi iyi bitimleyen bir kilamdır:
Lo Mîro (Îslamî Tunîne) Lo mîro lo mîro… Ax lo miro lo mîro lo mîro… Lo lo mîro
Ez nemînim Ji maqûliya berxê mala bavê xwe gulî kurê re Hewî li dinyayê Çi bikim Îslamî tunî ne Ay ay ûy ûy ûy…
Lo mîro sibe ye Mi dî ‘Evdal ba dikir Kerem Kerem dengê xwe nekir Pepûk ezim ‘Evdal ba dikir Kerem Kerem dengê xwe nekir Ez û berxê Mala Evdila Yê Mistefa Begê Bi hevre runiştin li gaza binya êlê Me herduya bi hev re şêwr û mişêwre kir Ya pepûk ezim Eva ku îsal hatiye serê berxê mala bavê min marûmê Li dinyayê bira gur nebîne Neyê serê gurê gurmexwarî Kurma goştê canê me tarû mar kir Gidî lo heyfa min nayê Li kuştina Evdal û Kerem Li hêsîrîya hewşa Emir Tûman da Heyfa mi tê li wê heyfê Çilê zivistanê ye ‘Ecêva giran min bi çavê serê xwe dî Gidî lo Mi dî Ferzende w Besrê çûn derê birê Ahmê Keko xwedî nekir De lo mîro lo mîro…. lo lo mîro Ax lo mîro lo mîr…. lo lo mîro Ez nemînim Ji maqulya berxê mala bavê xwe pepûkê re Hewî gidinô li dinyayê çi bi kim piş mêrî tunîne Ay ay… ayêê… y
Lo mîro sibe ye Bi qizxaniyê diketim Di berda çem e Xwedê xirav bike şewitiya qizxaniyê bi şewite Di ber da çem e Min dî Keremê bejn zirav runişt ‘Evdalê pozberan fena cara her cara Xwe daye cem e Mi ni zanibû Berxê mala bavê min pepûkê Kişyane topraxa şahê ‘Ecem e Heyfa mi nayê li kuştina ‘Evdal û Kerem Di hewşa kafirê Emir Tuman de bi hêsîrî gidîno Şade şudê berxê Mala Eshed Bavê Elfesyali dinyaê gelek hebûn Bist mêr kuştine maqûlo Dîsa gava bala xwe didimê hêsîro Sond xwariye ra nabe Ji ser cinyazê ‘Evdal û Kerem e Lo mîro lo mîro …… Ax lo mîro ……lo lo mîro Hewî lo mîro li dinyayê ji maqulya tere Ez çi bikim Îslamî tunîne lo mîro Ay ay…. . waaaa……yê
Mîrê Min Ay de mîrê miiii…n Wî de lo lo mîro Ezê li kirê Tendurekê li Girê Kazo dikêtim Bira li me nahata le sura sibê Di mîla şeveqa sivê da li me lêda Birek siwar û peyayên me Hesena w ‘eskerê Contirka Li devê Susemya li bazin belekya li pêsîrê hev girêdaaa. . n Evdilbaqîbi sê denga dikire gazî digo: De Kazo tu bavê bavê minî Kirîbo çê be çe bi xebite Serê xwe têxe nava dêrbijê menekyê daaaa…y Le ca bira ağalerê me Hesena diçin Bira herin ji xwe wêdaaa. . . y Li Kilîse Kendê Li hewşa kafirê Emir Tuman Le birek siwar û peyyên me Hesenan Mane di mehserê da mîrê miii……n
Ay de mîrê miii……n Hey hey hêê……y De lêxe bavê bavê min Kirîbo de tu lê xe Durbuna ji milê xwe da bîne agir pêxe Qawişê kuç û çapilya li zendê xe Mumdan û şemdana vê xe Ji vî kafirê kafir ra Li topê li muzîqê xe Em hene ji berê û paşda çar hev peya yên Hesenan Qaçaxê Romê ne, fîrrê dewletê ne Ji berê de biçuk û mezinê me rabûne ranebûne Mirîd û can fedayê mala şêxe ay de mîrê mii……n
Ay de mîrê mi……n De lo lo lo mîro Ezê li Kirê Tendûrekê li Girê Kazo di nêrim Wê li çeme Evdilbaqîbi sê denga dikire gazî digo: De Kazo tu bavê bavê minî Kirîbo çê be çê xebite Lawo ez di bextê te me Te digo tê ser me eskerê Qerenîzam yê Mal mîrato te ne go Le pêşya me birîne Hezar û hevsed mêrê kafir êEceme Li Kilîse Kendê Li hewşa kafirê Emir Tuman Şahid şihudê Ferzende berxê Mala ‘Emer Di dinyê de pir gelek in Pênsid mêr kuştiye ji bona Kerem e Mîrê miii……n
Ay de mîrê miii……n Hey de lo lo mîro Ezê li Kirê Tendurekê li Girê Kazo dinêrim Wê bi gere Le ca Kazo bi sê denga dikire gazî di go: Evdilbaqîkere Le digo mala te şewityo Li Kirê Tendûrek ê li Kilîse Kendê Li hewşa kafirê Emir Tuman Oxilmeye yeqîn şere Evdilbaqîdi go Besrayê dayika min kirîbê Derguşa milê te lawîn e Tu ji vira hilde here Besrayê digo De lo lo Evdilbaqî lo bira Bira dergûşa mi bi qurbana nav û dengê Mala ‘Emer be Tu bala xwe bidê De ca xwuşka te wê sibê li Kilîse Kendê Li hewşa kafirê Emir Tuman Şerekî wisa deyne Wê wisa bike ku dê li ewladê milê xwe venegere Ay de mîrê miiii……n Hayî ha ha hay mîrê min(bu kilami http://bangaheq.net/print2.php?id=26 adlı siteden aldım)
Devam edecek
Aso Zagrosi
Not: Sayın Haydar'e Gündüz babası Fesih beyin resmini benim paylaştığından dolayı kendisine teşekkür ederim.
