Sümer Dili / 3. Bölümün Devami

 VÜCUT BÖLÜMLERİNİN SESLERİ Sümer dilinde beş vücut bölümleri sesi vardır. Bunlardan R sesi vücudun tamamını içer. Q, Ç(CH), D, P sesleri  vücudun bölümlerini içerir.  R HARFİ Bu harf vücudun tamamını ifade eden RA = ayakta duran beden. anlamı yüklenilmiştir. Dilbilgisi özelliği: Beden, ayakta durma ve cisim anlamlarıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavramlara uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan harftir. Örnek kelimeler: ra = beden; ayakta durmakrâş = siyahrâv = yanında rivi = tilkiroji = gündüz de ( oruç anlamında )râji = uzun; gelişmiş (canlılar için)   Ramâd = uzanRakâv = yat; uyuRabâ = ayağa kalkRunâ = otur Deyimler tümceler ve cümleler: Run epez : koyun yağıRû edârâw = yalancı yüzDoç arivi = tilki kuyruğuRe êdur bâ çuine tâva dâbı = uzak yol gitmekle tükenir.Bâ raketınê tu kar nabı = yatmakla hiçbir kar elde edilmez.kâw ra buine = keklikler kalkmış.  Q HARFİ Q = kafa, R = beden sesiyle birleştirilerek eril dişil olmayan; derinlik ifade eden doğal (u) sesiyle ünlendirilerek; bedenin üst kısmı Qur = kafa  anlamı türetilmiştir.  Dilbilgisi özelliği: Kafa anlamıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavrama uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan harftir.  Örnek kelimeler: Qur = kafaQod = külenk ( içine yağ konan kapalı kap )Qol = boynuzsuz Örnek tümceler deyimler ve cümleler: Quri gur = kurt kafası. Quri gır = büyük kafa Qodê run = yağ külengi Quri xwâ mâkâ bâlaê = kafanı belaya sokma. qu tû te wârâ; qu tû neyâ âz –i –ê târım = geliyorsan gel; gelmiyorsan ben gidiyorum.   Ç HARFİ Arpa göze benzetilmiş C = arpa. Şekli ile Av = su. Kelimesi birleştirilerek çav = göz. Sözcüğü türetilmiştir. Dilbilgisi özelliği: Göz, tavlı(semiz) ve soru anlamlarıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavrama uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan harftir.  Örnek kelimeler: çâwt = yamuk               çwal = çuval                 çılâ = kışÇıma = niçin                 çat = çaput                   çivit = beyaz renkÇând = kaç tane            çir = kayısı kurusu       çeng = çeneÇıqâs = ne kadar           çil = benek                    çe = yapılmış (imal edilmiş)Çıva = ne ile                 çor = aşırı tuzluÇıto bu = nasıl oldu      çı = neÇıra = ne sebeple         çê = tavlı (semiz) Çırg = nasıl                  çima = neden   Ça = akar su                 çâp = çaprazÇel = kırk                     çârçi = çerçiÇhar = dört                  çıkın = çıkın Deyimler tümceler ve cümleler Çeng êvâla = boş çeneÇwali êrd = un çuvalıÇia ibulınd = yüksek dağÇav ikesk = yeşil gözÇav ereş =  kara gözlerÇav ernd = güzel gözlerÇav exraw = kötü gözlerÇavgır = büyük gözlüÇavplkâ = bakla gözlüÇav ezâr = sarı gözler Çıma tâ xwâ xıraw kır = neden sen kendini harap ettin Çerçi vê qûr tım zârare dâkı = kafasız çerçi her zaman zarar eder. D HARFİ  d=haydi anlamında olsa da, esasen haydi derken el uzatıp eylemde bulunmak da söz konusudur. Onun için EA nın da=el olarak türettiği kelime,  da= yardımcı fiil olduğundan, kullanım yerlerinin çokluğu gereğince dast = el olarak ayrıca türetilmiştir.   Dilbilgisi özelliği:  El, kalp, diş, uzun ve yardımcı fiil anlamlarıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavramlara uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan harftir.  Örnek kelimeler :     Dlav (dılav) = Türkçe de karşılığı yok. (Hayvanların su içmesi için dağlarda ki pınarların önüne kazılan yuvarlak veya dört köşe su bentleri.);  “suyun kalbi “ anlamına da gelir. Dâ = haydi. Örnek: dâ vârâ = haydi gelDâ = yardımcı fiil. Örnek: dâ cıda rabu = yataktan kalktıDa = vermekDıl = kalp Dıran (dıdan) = dişDor = etrafDâr = dışarı Deyimler ve cümleler: Da-e mâ = bize verilenDa wâ = size verilenDıl xwaş = sevinçli; güzel; rahat gönülDâst teng = eli darAv êdlav = suyun kalbinin suyuDari gran = agır ağaçDâst ihunne = kınalı elDer idâr = dış kapı Dâsti iş kıran pirik nabı = çalışkan kişinin eli buruşuk olmaz. dıli şa la quri rhet da dâbı = sevinçli gönül, huzurlu kafada bulunur. Dıl itâ ipâke bı dâst ixwâ pışt amın mıst ke  = senin kalbin temiz, kendi ellerinle sırtımı ovala.  P HARFİ Dilbilgisi özelliği: Ayak, burun, omuz, parmak, beklemek, düz, çok ve temiz anlamlarıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavramlara uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan harftir.  Örnek kelimeler: Pa = beklemekpe = giyinmek                       Peçı = parmakPır = çok                               perçi = kabarmakPak = temizPsık = kediPaşıl = hamilePeş = önPaş = arkaPıl = bacakPoz = burunPışt ( pşt )  = sırtPın (pn) = tekmeBın(pın) = altPıt ( pt ) = kuvvetli Deyimler tümceler ve cümleler: Hêla poz = burunun yukarısıPoz û bıvıl = burun ve delikleriPez içe = tavlı davar Pore tâ lâ hev kâlıvie, şeke = saçın birbirine karışmış, tara Peçi amın xün bu, dıl emın ijan dâdı = parmağım kanadı, kalbim sızlıyor  OLUMLULUK VE OLUMSUZLUK SESLERİ H, N H HARFİ dilbilgisi özelliği:   Olumluluğun ifade edilmesi olan evet(onaylama) ve öyle mi?(soru) anlamlarıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavramlara uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan harftir.  Örnek kelimeler:  Hâ = evetHârê = evetHa = böyleHaa = ya, öylemiHûr = özgürHur = küçükHâ (he) = evet.                                Hiv = ayHışk = sert                                      hış = konuşmaHûro = bilinen gün, (bu gün)        hen = dahaHûşev = bu gece                              hol = yayla damıHerek = herbir tane                         hû = öğrenmekHêl = taraf                                     ha = öylemiHâs = ses                                        hâsp = atHeq = yumurtaHêlin = kuş yuvasıHûrç = ayı Deyimler tümceler ve cümleler: xeval bra hûro tû içıkari = arkadaş kardeş bugün ne iş yapıyorsun. Hiv û ro = güneş ve ayHêl abûlûnd = yüksek tarafHâri apez = koyun yünüHâsp igome = toplanma yerinde ki at hâ nav imın xwâle = evet benim adım Halil’dir. Heval bra tû çıma dıgiri, wâr meke; mezkâ dıle mın şewıti = arkadaş kardeş sen neden ağlıyorsun ? öyle yapma; bak benim yüreğim yandı. Hâk ixwâ korikın, ixwâlke inkar mâkın = kendi hakkınızı koruyun, başkasınınkini inkar etmeyin. Hâwa igârme wâre kı âm hârne bâr ave = hava sıcak, gel de suyun önüne gidelim.  N HARFİ dilbilgisi özelliği:  Hayır(olumsuzluk) ve çoğul anlamlarıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavramlara uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan harftirr.  Örnek kelimeler: na = hayır.                                            Nivan = misafirNâxwaş = hasta                                    nişan = nişanNâhat = gelmedi                                   nâynık = aynaNzanım = bilmiyorum                          nâfs = nefis (güçlü iradi olmayan istek)Nkanım (şânakım) = yapamam            nav = isim Naxır = sığır sürüsü                              nâda = vermedihnav = göbekNâft = petrolNig = ayakNorin = ağıt Deyimler ve cümleler: Nana suen = sabah yemeğiNâcax êko = düz ağızlı nacakJên enorin = ağıtçı kadınlar Nige xwâ rake, xâlk çu, âm mane dârang = ayaklarını kaldır, el gitti, biz geç kaldık. na, navi ve jêne Xatun nını = hayır, o kadının ismi Hatun degildir.  TABİAT VARLIKLARININ SESLERİ İlkel olarak kullanılmasına rağmen günümüze sapasağlam ulaşan Kurmancı’nın tespit ettiğim beş tabiat varlıkları sesi vardır. Bunlardan dört tanesinin mevcut alfabelerde ayrıca harfi olmadığı için g2, g3, k2, k3  olarak isimlendirip, örneklendirip tanımlayacağım. ÊA alfabesinde başka harflerin olması muhtemeldir. Bunları tespit etmek benim için de zaman gerektirir.  B HARFİ dilbilgisi özelliği: Tabiatın rüzgar varlığının ifade edilmesi, götürmek, olmak ve meydana gelmek anlamlarıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavramlara uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan harftir.  Örnek kelimeler: Ba = rüzgarBâ  = götürme eylemi; yapmak eylemi, iki önermenin birlikteliğini (ile) veya tek bir  önermenin emir kipidir.  Bın (pın) = alt                               bârf = kar    Bla = dağnık                                 bzın = keçiBke = yap                                     bbin = görBajar = şehir                                 bsâkın = durBanke = çağır                               blake = dağıtBâş = alın sekisi (benek)Belek = alacalıBaran = yağmurBârx = kuzu Deyimler tümceler ve cümleler: Ba isar = soğuk rüzgarBajar idur = uzak şehirBıni malan = evlerin altıBârvı xwâ  = kendine doğru bra çave rınd û xıraw nâbın, kı la kudâre çav hene rındie bâ wêdâredakın = iyi ve kötü göz olmasın; nerede göz varsa oraya güzellikleri yönlendiriniz. ba hat, gânım bâ kâe va tevlıhev bu = rüzgar geldi, buğday ile saman birbirine karıştı. Bârê zig gur ate(Ziggurat) bu, vêsta buyâ ziyaret = eskiden içinde kurt karnı bulunan yerdi;  şimdi ziyaret oldu pişti mâri camêr gran dâbı = yiğit adamın yükü ağır olur.  G HARFİ  Bu harfin gösterdiği nesne ile kavramlarının farklı olduğu kullanım yerleri vardır. Bunlardan iki tanesi tabiat varlıkları sesi ve bir tanesi de insan hali sesidir. Alfabede harfleri olmadığı için g1, g2, g3, olarak adlandırıp, örneklendireceğim.  G1 HARFİ Dilbilgisi özelliği: Tabiatın öküz varlığı, söz, sıcak, büyük, nispet(oran) ve beyaz anlamlarıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavramlara uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan harftir.  Örnek kelimeler: Ga = öküz                      gom = toplanma yeriGarık = küpe                 gome = toplanma yerindeGânım = buğday           gı = hepsiGârm sıcak                    gran = ağırGâwr = griGır (gr) = büyükGur = kurtGoşt = etGoriê = göreGûçûk = kulak  Deyimler tümceler ve cümleler : Garık ibuke = gelinin küpesiGur isor = kırmızı kurtKal ı gâwr = nur gibi griGoriê xwâ =  kendine göreGoriê tâ = sana göreGır ı çuk = büyük, küçük Gûl û sosın zıvıstani vânakın = güller ve sümbüller kışın açmaz. ga isor ce bışine = kırmızı öküzü ayrıca gönder.  G2 HARFİ  dilbilgisi özelliği: Tabiatın ot(bitki) varlığı ve ulaşmak anlamlarıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavramlara uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan harftir.  Örnek kelimeler: Gâ = otGere = karıncaGeşt = yetiştiGenc = genç Deyimler tümceler ve kelimeler : Meri genc = genç adamGâ tırşık = kuzu kulağı otu. garıki buke xanzuri zave gırtıbu = gelinin küpesini damadın kayınbabası almıştı. Gence mâ elâ mâktâbene = gençlerimiz okuldalar.  C HARFİ ÊA alfabesindeki(çivi yazısı) şekli arpa gibi olması muhtemeldir. dilbilgisi özelliği:  Tabiatın arpa bitkisi ve ayrı anlamlarıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavramlara uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan harftir.    Örnek kelimeler: câ = arpa.Cê = ayrıCut çiftCat = gayretCani = tay Deyimler tümceler ve cümleler: Caniê mainê = dişi atın tayıCat mıradâ = gayret murad dır. Catke bra atâ ji hâbı = gayret et ki seninde olsun. Curmi kı vê suç hatiye daini einas dâ reda winie der = suçsuz yere verilen ceza insanı yoldan çıkartır.      S HARFİ dilbilgisi özelliği: Tabiatın köpek varlığının ifade edilmesi anlamıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavrama uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan harfdır.  Örnek kelimeler: sâ = köpek.Si = gölgeSâr = üstSir = sarımsakSar = soğukSêv = elma Sal = sene Sewı = öksüzSûe = sabahSerpi = omuzluk Deyimler tümceler ve cümleler: Sir êsor = kırmızı sarımsakNâl êgerm = sıcak dereSârbar = üstüne üstlükSû mer = otuz adam Sâ ibelek bı pısık asor va elâ hâv û du nâbın = alacalı köpekle kırmızı kedi birbirlerinden vazgeçmiyorlar. sâ hat zarian şabun = köpek geldi çocuklar sevindi. Sirkutu(ık) wine kâm (kıâm) siran bıkutın = sarımsak döveceğini getir de sarımsakları dövelim. NİCELİK VE NİTELİK SESLERİ Bu seslerin içinde de kayıp sesler vardır. Tespit edilenler yeri geldiğinde yazılacaktır. J HARFİ dilbilgisi özelliği: Familya(bünyesinde) anlamıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavramlara uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan harftir.  Örnek kelimeler: Jâ = bünyesinden, familyasındanJe =         //                   //jı =          //                   //jar = zayıfjêr = aşağıjian = yaşamjur = yukarıjêke = familyasından ayırjên ( jn ) = kadın jan = sızı deyimler tümceler ve cümleler: pez ijar = zayıf davar jên êpaşıl (jên êbı paşıl) = hamile olan kadınkevr ijur = yukarıda ki taş Jnık nen lêxâ, zıge mâ bırçibu kâm terkın = hanım karnımız acıtı, ekmek yap ki karnımızı doyuralım.  Jêra bışin = kendisine gönder. L HARFİ dilbilgisi özelliği: Yer belirtmek ve familya anlamlarıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavramlara uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan harftir.  Örnek kelimeler: lâ = ora’daLorke = Avut, oyala, eğlendir, uyut........... anlamları sayılabilir. Lêke = dökLaw = erkek çocukLêxwâ = vur ..mak  Deyimler tümceler ve cümleler: Law ibı akıl = akıllı erkek çocuğu Nane lêxıstı = yapılmış ekmekler Law ibakıl re  axwâ bı xwâ dâbini = akıllı erkek çocuğu kendi yolunu kendisi bulur  Lawi bakıl lâ bavi xwâ nâ tânışı = akıllı erkek çocuğu babasına danışmaz. lâ dâr mâsâkın, elâ mal rûa tâ dâpen = dışarıda durma, evde senin yolunu bekliyor.  K HARFİ  K harfi fonetik özellikleri, kavram ve önermeleri ayrı olan biri kullanılan ikisi kayıp olan toplam üç ses vardır. Bunları k1, k2, k3 olarak isimlendirip, örneklendirerek tanımlayacağım. Her ne kadar harfleri düzenlenmemiş de olsa halk bu sesleri kullanıyor.  K1 HARFİ  dilbilgisi özelliği: Hani, nerede, delik(kovuk) anlamlarıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavramlara uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan harftir.  Örnek kelimeler: ka = hanikûn = delik (kovuk)kar = eşekkaşke = sürüklekuda = nereye Deyimler, tümceler ve kelimelerKane = hani nerdeKar kır = kar eden; iş yapan, işçikûdâr = hangi yer. Kûli = nereye doğruKûva = hangi doğrultuda Kakul exwâ peke kâm(kı âm) hârınâ dawâte  = ayakabılarını giyin de davete gidelim. Ka, e lâ ku ne = hani söz konusu kişiler nerede. Kâvri kûn ilâ ber kânie bu = delikli taş pınarın önünde duruyordu  K2 HARFİ Bu kayıp bir harf(ses)tir.  Dilbilgisi özelliği: Hiç ve üşümek anlamlarıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavramlara uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan harftir.  Kelimeler: kâ = hiç kirını = bağırmak.Kaun = kavunKangıli = kağnı arabasıKâfıli = üşümek Deyimler, tümceler ve cümleler: Mâri kefıli = üşümüş adam Kauni tal = acı kavun Kirını pêket = şeyi gürültü kapladı kâ tuşt nâbu =  hani hiçbir şey olmadı.  Kirını bı psıke ket hılkıştâ bie  = kedi gürültüyle söğüde tırmandı.  K3 HARFİ  Bu kayıp bir harf(ses)tir. dilbilgisi özelliği:  Kim ve hangisi anlamlarıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavramlara uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan harftir.    Örnek kelimeler: ke = kimlerki = kim (eril)kê = kim (dişil)kivi = kivi deyimler tümceler ve cümleler: kijan = hangisi (nesne, şey, kişi)ki bu = hangisiydi (eril)kê bu = hangisiydi (dişil)kijan bu = hangi kişiydi Kı ke çırkır, e bı xwâra bıkı = kim ne yaparsa, kendine yapar. ke hat âw şora bı târa got = kim geldi sana o sözü söyledi.  Y HARFİ  Dilbilgisi özelliği: Seçenek anlamıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavrama uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan harftir.  Örnek kelimeler, deyimler: ya = yayanji = ve yahutyaji = veya, ya da cümleler: ya hârâ mâl axwâ, yaji vârâ mal amâ = ya kendi evine git, ya da bizim eve gel. Ya hârâ mal ramede, yanji wârâ kâm(kı âm) bşûxûlûn = ya eve git yat veyahut gel ki beraber çalışalım