Sümer Dili / 3. Bölümün Devami

İ HARFİ  Bu harf, eril tekil kabul edilen bütün nesne ve konuları içeren  beşinci kişilik belirleyici sesli harftir. Dilbilgisi özelliği:   Uzun ünlü, ön çıkışlıdır. Eril ve söz konusu eril anlamıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavrama uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan beşinci sesli harftir.  Örnek kelimeler ve deyimler: İ gâwr = gri olan kişi, nesne, şey.........................................erilİ şum =  şeytan kişi, şey                                                       //İ dılal = değerli, güzel üstü kişi, nesne, şey                         //İ dêr = dışarıdaki kişi, nesne, şey                                         // İ Râv = yanında bulunan kişi, nesne şey                             //İ sin = himaye eden (gölge yapan ) kişi, nesne, şey            //İ şa kur = başı taraklı kişi                                                    //İ şakır = sevindiren kişi                                                      //i dârâw = yalancı kişi                                                         // örnek cümleler: İsor bı xwâra bâ = kırmızı kişiyi, nesneyi beraberinde götür.İnâxwaş xaş bu = hasta olan kişi iyileşti.   I HARFİ  Dilbilgisi özelliği:  Kısa ünlü, art çıkışlıdır. İyelik, zaman zarfı ve soru kipi anlamlarıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu seslere ve kavramlara uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan altıncı sesli harftir.  Örnek kelimeler, cümleler, tümceler: Gı = hepisi.                   Gı hatına = hepsi gelmişMın = benlik ifadesi.     Mın cêkâ = beni ayır  Kı = zaman zarfı.          Kı tû, hat = sen geldiğin zamanBı = birlikte ve yardımcı fiil                  Bıkâ = .... yapmak (yerden, daldan toplamak)  fiil için örnek kelimeler, cümleler: Bı              bı hâk bı = tanrı adına olsun ki                  Bı sâri ta bı = senin başına ant içerim ki                  Bıkâ = toplayınız, yapınız, (derleyiniz)                  Bışon = yıkayınız İyelik için örnek kelimeler ve cümleler: Mın             a mınâ = bana ait nesne, şey                    E mınâ = bana ait nesneler, şeyler                     İ mın = bana ait olan nesne, şey (eril)                   Ê mın = bana ait olan nesne, şey (dişil)                   Mın dâste xâ şuşt = ben kendi ellerimi yıkadım.                   Mın tışte xâ lı arbe barkır = ben kendi eşyalarımı arabaya yükledim. Eğer, şayet bağlacı için cümleler: kı tû hat âmê hârın = sen geldiğin zaman biz giderizKı xâwâ tâ hat rakâv = senin uykun geldiği zaman yatwârâ kı tû lâ paş nâmini = gel ki sen arkada kalmayasınNên bûxwâ kı tû bırçi nâbı = ekmek ye ki acıkmayasın  U HARFİ   Dilbilgisi özelliği: Kısa ünlü, ön çıkışlıdır. Derinlik, çokluk ve acı çekmek anlamlarıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu seslere ve kavramlara uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan yedinci sesli harftir.  örnek kelimeler: U = çokU = derinlikUş = acı çekmekUy = amanUr = miğdeUz = uzmanlık ( u = derinlik, Z (zane) = bilge) = derin bilgelik.   Deyimler: Uraş = siyah karınlıMêri uz = uzman adam Örnek cümleler: Uu â mame dereng = o o ben çok geç kaldım.U âv newala pır  êkûre = o bu dere çok derinUş nıge mın êşia = of ayağım acıdıUy tê bıkevi = aman sen düşersinUr bılabu = miğde dağıldıHâval imın eki uze = benim arkadaşım uzman bir insan.(eril)Ur ihûrçe gır dâbı, ur igur çuk dâbı = ayının midesi büyük olur, kurdun midesi küçük olur.Hâz û êşk dâ dıli xwâ da mimâ dâr. Sevgi ve aşkı kendi gönlünden çıkartma.  - û HARFİ   Her ne kadar Irak ve Güney Doğu Anadolu Kurmanc halkının bir bölümü Ü harfini tüm haller de (...) ile, (...) ..ve... anlamın da kullansalar da bu doğru değildir. Bazı hallerde û  bazı hallerde ı harfi kullanılır. Örnek:gır ı çuk = büyük ve küçük.Dev ı dıran = ağız ve dişler  Dilbilgisi özelliği: Orta uzunlukta ünlü, karma çıkışlıdır. Bağlaç(ile) anlamıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavrama uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan harftir.  -û harfi ile örnek kelimeler: Gûz = cevizGû = üst – baş, bet – beniz örnek tümceler ve cümleler: Ga û golık = öküz ve buzağı  Sâ û pısık = köpek ve kediZıg û sing = karın ve göğüs Kevır û dar = ağaç ve taşSâ û pısık = köpek ve kediçav û brû = göz ve kaşDıl û gurçi = kalp ve ciğerHiv û ro = ay ve güneşKeçık û lâw = kız ve erkek çocukDâst û pe = el ve ayaklarRun û mast = yağ ve yoğurtJêr û jur = yukarı ve aşağıHêl û bın = alt ve üstMêr û jên = kadın ve erkekDâv û lêv ağız ve dudaklarZıg û sing = karın ve göğüskâr û lal = sağır ve dilsizKâr û golık = eşek ve buzağıSêv û gûz = elma ve ceviz.Wâxt û gûn = zaman ve çağGûna mâda âvdârna dar û berbun = bizim zamanımızda buralar ağaç ve ormandı. Gûzan vinâ kı âm xışkın bûxûn = cevizleri getir ki kırıp yiyelim.  Ü HARFİ - ü harfi U ve û harflerinde kullanım yeri ve fonetik özellikleri ayrı olan bir harftir.  Dilbilgisi özelliği: Uzun ünlü ve ön çıkışlıdır. Kelime yapıcı bir harftir. Örnek kelimeler Güni = keven ( bir tür bitki )Güman = olabilirlilik (şüphe) Örnek tümceler, cümleler: Ga û güni = öküz ve keven ( keven bir tür dikenli bitki ) Güman = olasılık; olumlu ve olumsuz beklenti; teredüt. Tû ji têe ?, ai târıma günian = sende gelecekmisin? ben kevene gidiyorum.  Âi lâ hatına hâval ixâ ibâ gümanım = ben arkadaşlarımın geleceği konusunda teredütlüyüm.  O HARFİ   eğitim olmadığından dolayı o harfiyle u harfi sürekli karıştırılır. Sümerlerden bu yana birkaç kelimede de olsa bu harfler birbirleri ile karıştırılmıştır. Örnek: doğrusu qûr = kafa olması gerekirken qor = kafa yazılıp okunmaktadır. Sor = kırmızı anlamında ki sözcük sur = kırmızı. olarak söylenmektedir. Dilbilgisi özelliği: Uzun ünlü, ön çıkışlıdır. Güneş anlamıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavrama uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan onuncu sesli harftir. -         o = au = o sesini verir. o (au) aynı zamanda köpeğin ağzını gökyüzüne çevirerek uluması anlamına gelir.  EA bu özelliği ile köpeğin güneşe veya aya seslendiğini varsayarak o harfini türetmiş olması olasıdır. R = beden anlamındadır;  şu halde parçaları birleştirdiğimizde; r = beden, O = güneş. güneşin bedeni (yüzü) anlamına gelen Ro = güneş cümlesi türemiştir. örnek kelimeler: Qur = kafaGol = gölçol = çölGoşt = etGo = söylemGot = söylemekço = değnekLo = er (erkek)No = fena, yavuzZo = çift ( iki ) örnek deyimler, tümceler ve cümleler: Ro çu = güneş gittiLo lo = adam adamMar ino = fena (yavuz) yılan (eril)Dol abı dâng = sesli davulPır ro çun vega(vecare) wâxta rındie hat = çok gün geçti, şimdi güzelliğin zamanı geldi.Not:  vega; vecare = her iki söylemde doğrudur. Vega = bu zaman, vecar = bu sefer; bu defaSe zo mie mın ehâne = benim üç çift koyunum var.Lo zu were = adam çabuk gel.Sâ ino gurex dâbı = yavuz köpek kurtçu olurGol êbûlûnd avê xwâ sar dâbı = yüksekte ki gölün suyu soğuk olur.Mın nâbist, tâ çı got = ben duymadım sen ne dedin.Gogo hârâ âm manê dârâng = haydi haydi yürü öküz biz geç kaldık.  KİŞİLİK BELİRLEYİCİ, BEDEN İÇERİKLİ SESLER Sümer dilinde 5 beden belirleyen kişilik harfi vardır. Bunlar: X, M, T, V, W harfleridir.  X HARFİ Dilbilgisi özelliği: Art çkışlı ve genizde ekolandırılan bir haftir. Kendim ve kendi anlamlarıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavramlara uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan harftir.  X harfi â = ben kişilik sesiyle ünlendirildiğine göre, birinci beden seslendirimli harftir. Örnek kelimeler: Xâ = kendim(ben)                           xûrin   = açXwâ = kendisi                                 xwber = haberAx = toprak Xâval = arkadaş  xâ = kendim;ben, va = birlikte, l = olmak. Xâval = benle birlikte olan.                                    Xuy = huyXû = terXün = kanXeza = doğaXwaş = tatlıXış = kırmakXaz = istekXast = istediXwazi = istemekXêr = hayır, iyilikXatır = hatırXrâbi  = kötülükXâlat = mükafatXzma = hızmaXüz = kırağı, çiğXeber = haberXrâw = kötü Örnek tümceler ve cümleler: Xatıri xwâ = kendi hatırın için Xu i tâ = senin huyunXwâdani tışt = eşyaların sahibi (eril )Xwâdanê tışt = eşyaların sahibi ( dişil )Wextê nên = yemek vaktiXêrê xwâ = kendi hayrın içinNani xâ = kendi ekmeğimXwadani mal = malın; evin sahibiXüa xwâ bımale = kendi terini sil.Xrâwie meke rındie bıkâ  = kötülük yapma iyilik yap.  M HARFİ Bazı dil bilimciler Fenike alfabesindeki şekline bakarak “uygun şekil bulunamadı”  m harfinin su anlamına gelebileceğini varsaymışlardır. Oysa bu doğru değildir m harfinin su ile bir alakası yoktur. Bu harfinin Fenike alfabesindeki şeklini incelediğimizde: harfin sağ taraftan başlayarak zikzak çizilip, son zikzak çizginin ise diğer zikzak çizgilerinden daha uzun olduğu görülür. Halbuki dalganın yada suyun son kısmının aşağı doğru kesik bir hali olamaz. Kurmancı’ya göre yorumladığımızda: m + â = biz. insan topluluğu anlamına gelir. Fenike alfabesine göre ise, başlangıç zikzakları insan çokluğunu son uzun zikzak çizgisi de beden anlamına gelir. Arapça’ daki mim söylemi anlam ifade etmeyen ve sadece Kurmancı’yı kendine özgü başkalaştırma (özelleştirme) amacıyla yazılıp söylenmiş veya Kurmancı’ya göre mam = mama(çocuk söylemi) yemek içmak(ağza almak) anlamından esinlenerek söylenmiş ve yazılmıştır.    M harfi â = ben kişilik sesiyle ünlendirilip mâ = biz, veya âm = biz kişilik anlamları türetildiğine göre, m ikinci beden sesidir. Dilbilgisi özelliği:  Biz anlamıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavrama uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan harftir.   Örnek kelimeler: Mıne = benim                      mâlal = mal, mülk          mışk = fare Mêz = bak                           mi = koyun                     meuj = yemişmere = gitme                       moz = büyük sinek         mast = yoğurtMırad = erinç, murad          meke = yapma                mêş = arıMârâz = kötülük                 mina = gibi                     mrişk = tavukMar = yılan                         mêran = adamlar             mais = mal pisliğiMâke = koyma                    mur (mır) = ölüm          mekon = mekan ( kon = çadırdan türetildiği için doğru olan söz “ mekon “ dur.)  Örnek tümceler ve cümleler: A mıne = bana ait olan kişi şey         metel adrêj = uzun hikaye A mâyâ = bize ait olan şey, kişi        mxara kut = kısa mağara Mangê sor = kırmızı inek                  mina tâ = senin gibi Mâri şet = topal adam                       hındık ma = az kaldı Mala mâ = bizim evimiz                   were mın = bana gel Malê xwâ = kendi evi                       disa meye = yine gelme Mşk ikür (kor) = kör fare (eril)                 pêş mâ = bizim önümüzde  Mêş ehıngv = bal arıları                   hâk imâ = hakkımız Mxâli pez = koyun yatağı                 deri êmâ = kapımız Mâri râv dlavan =                            durı mâ = uzağımızda Mâri derew = yalancı adam             çave mın = benim gözlerim Mast itırş = ekşi yoğurt                   sewa mın = benim içinMıtil esar = soğuk yataklar              mangê belek = alacalı inek Muje xaş = tatlı üzümler                     mrişkê kûr = kör tavuk Mâri camer = yiğit(cömert) adam      mari dû qur = çift başlı yılan Mâri zıg bırçi, dıl şa nabı = aç karınlı adamın gönlü sevinçli olmaz. Mrişk êkûr gânım nabini = kör tavuk buğdayı görmez. Mâri vê akıl rındie nabinı = akılsız adam güzellikleri görmez.  T HARFİ  ÊA nın â dan sonra tespit ettiği ikinci beden sesidir. â = ben kişilik belirlendikten sonra; t = sen karşı kişilik belirlenmelidirki diyalog için gerekli unsurlar tamamlanmış olsun.   Dilbilgisi özelliği:  Sen anlamıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavrama uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan harftir.  Örnek kelimeler: Tot = baykuştâ = sen.                                                Teleq = kuş kanadı    Toli = dolu ( bir tür yağış şekli )           teweq = bostan bitkisi kökü Teer = yaş                                              turık = torbaTeyr = alıcı kuş                                      tûj = sivriTunebu = yoktu                                     tir = katıText = tahta                                           tşt = eşya Türi = üzüm                                          tap = tepeTvır = kazma                                        tûne = yokTari = karanlık                                      to = yuvarlak (toplanmış olan tuz)Tevşû = keser                                       ko, po = düzleşmiş, kör. Örnek deyimler, tümceler ve kelimeler: Türi xwaş = tatlı üzümTvri ko = kör kazmaTşti rınd =güzel şey. (eril)Taria şâve = gecenin karanlığıTelegi tot = baykuşun kanadıTeyri hâwan = gök yüzündeki alıcı kuşText û pa = baş şehirTû kiê = sen kimsinTeşia kışbui = kırılmış kirmenTû jê kûe ? = sen nerelisin ?Tşti xraw a xwadie = kötü şey sahibinindir.  Tşt erınd xwadie xwe şadâkı = güzel şeyler sahibini sevindirir.  V HARFİ Dilbilgisi özelliği:  Bu, şu, açık anlamlarıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavrama uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan dördüncü beden sesi harftir.  Örnek kelimeler: Vâ = açık, bölünmüşVa = şuÂv = buVecare = bu sefer                           vina = buna (eril) vıra = burası                                   vêna = buna (dişil) vêga(Vêsta) = şimdi                        vana = bunlar  Vâkâs = bu kadar                            vra = burası  Vır = burası                                     vırda = bu tarafa doğruVâbu = açıldı                                   Vırdakâ = bu tarafa gönder Örnek tümceler ve cümleler Vâçând tışt = bu kadar şeyVêsta bu = şimdi oldu Vıra bu ? = burasıydı ?Dâstevâ = açık ellere va bı xwera bâ = bunları kendinle birlikte götür.Vêsta âi naêm tû here mala xwâ = ben şimdi gelmem, sen evine git.Vırda wârâ kâm herınâ sâr dılavan =Çav exwâ vâkâ kı tû dûne bbini = gözlerini aç ki, dünyayı görebilesin.  W HARFİ Dilbilgisi özelliği:  O, siz, onlar anlamlarıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavrama uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan beşinci beden belirleyici harftir.  Örnek kelimeler:  wâ = siz                                     wânda = kayıpâw = onlar.                                Wê = o (dişil)wâst = yorulmak                       wâr = öylewârkâ = aşırt                             wi = o (eril)wâlat = devlet, diyar                 wêli = o tarafa doğruwâkı = gibi                                  wina = şuna (eril)wêna = şuna (dişil)wana = şunlar çoğulwâris = sicim (el örmesi kalın ip) örnek deyimler tümceler ve cümleler: wârkır = öyle yapmak; eylemde bulunmak; iş yapmak., işçiWâçând tışt = o kadar adet eşya.Wâkâs got : o kadar söylediWârâ malan = evlere gelWânda bu = kaybolduwâçând = o kadar adetwâlati dur = uzak memleket; ....ülkewâr meke = öyle yapma wâr dâkır = öyle yapardıWâkâs mın got; bâ bârbayi kesi mâkâvâ: o kadar söyledim; kimsenin rüzgarına kapılma diye.Weris lâ xwâ badâ, dakeve wê nalê = sicimi bedenine dolandır da, in o dereye.