Sümer Dili / 3. Bölümün Devami

Kurmanci Alfabe (abece)[Bana göre ÊA nın bir alfabesi vardı, çünkü en az yaratılan metodolojiyi öğretmek ve kalıcılığını sağlamak için yazı şarttır. Bu alfabenin en yakın şekli ise Akat dönemi alfabesidir. Babil ve Asur dönemi alfabelerinin değişikliğe uğraması muhtemel dahilindedir. “Eğitimsiz insanlardan bir alfabenin aynı şekilde yazılması beklenemez.”] Aynı türden birden fazla kişinin varlığı toplumsallaşmanın gerekçesidir. Toplumsallaşmanın gerçekleşmesi için diyalog gereklidir. Diyalogun gerçekleşmesi için varlığının bilincinde olan taraflar gereklidir. Varlığının bilincinde olan tarafların diyalog kurabilmeleri için araçlar gereklidir. Bildiğimiz kadarıyla bu araçlar a) konuşma dili, b) işaret dilidir. İşaret dili milyonlarca yıl insanı, akıl insanı yapamadığına göre, akılcı araç konuşma dilidir. Konuşma dili için araçlar gereklidir. Bildiğimiz kadarıyla bunlar sese verilen anlamlandırmalarla elde edilmiş harfler, harflerle elde edilmiş kelimeler, kelimelerle elde edilmiş cümleler ve cümlelerle elde edilmiş söylevlerdir. Anlamlandırılmış sesler iki yolla elde edilir. Birisi: ÊA nın DOĞAL YOLLARLA ELDE ETTİĞİ, ANLAMLI SESİN KAVRAMI BELİRLEDİĞİ VE KAVRAMIN GÖSTERDİĞİ NESNENİN SENKRONİK VE EŞANLAMLISI OLAN KURMANCI SESLERİDİR. Diğeri: SAYMACA DİLLER GİBİ “BAK, DİNLE ÖĞREN“ YÖNTEMİYLE ELDE EDİLEN SESLERDİR. BU NEDENLEDİR Kİ KURMANCI’NIN HER KELİMESİNDE Kİ HER HARF ANLAMI GEREĞİ O KELİMEDE YER ALMIŞTIR. BAŞKA BİR SÖYLEMLE, “TÜM ZAMANLARDAKİ “KURMANCI SÖZCÜKLERİNİN ETİMOLOJİK KÖKENLERİ ÖNCEDEN BELİRLENMİŞTİR.    ÊA’NIN  KISA  ÖRNEKLİ  KURMANCI ALFABESİ 6 eril – dişil, tekil – çoğul ayırımlı temel ses,  4 doğa sesi, Toplam 10 sesli harf 5 kişilik belirleyici beden içerikli ses 5 vücut bölümleri sesi  2 olumluluk ve olumsuzluk ve aynı zamanda her ikiside “çoğul, çokluk” sesi,  4 tabiat varlıkları sesi + 1 de telaffuzu Kurmancı’da mevcut olup, alfabede harfi olmayan ses,  4 niteleme sesi +2 telaffuz şekli Kurmancı’da mevcut olup, alfabede harfi olmayan sesler, 4 insan hali sesi,  Toplam: 27 sessiz harf,  olmak üzere, genel toplam: 37 harf. Not: 1. bu tespitler kesin olmakla birlikte, daha fazla sesin olması muhtemeldir.       2. önemle belirtmeliyim ki ilave sesleri belirleyen harfler türetilmeden Kurmancı’da kullanılması sırasında karışıklık çıkması kaçınılmazdır. Çivi yazısından da anlaşılacağı gibi Kurmancı bütün zamanlarda ve bütün tahminlerin ötesinde geniş anlamlı bir dildir.  Temel sesler 1.  â       =  benÖrnek: 1. âi târimâ mal = ben eve gidiyorum. (eril), 2. â ê târime mal =  ben eve gidiyorum (dişil). 3.  hatım = ben geldim. (3. Cümlede eril dişil ayırımı yoktur.) 2.  A    = söz konusu nesne, kişi, şey, tekil, canlı, cansız (dişil). Örnek: a sor wândabu = kırmızı olan kişi, şey, nesne kayboldu.  3.  e       =  kişiler, nesneler, şeyler (eril - dişiller veya dişiller ya da eriller)Örnek: e jêr = aşağıdaki nesneler, şeyler, kişiler  4.  ê        =  kişi, şey, nesne  (dişil).Örnek: êrınd = güzel olan kişi, nesne, şey (dişil)  5.  i        =  kişi, nesne, şey (eril).Örnek: i spi = beyaz olan kişi, nesne, şey (eril) 6.  ı        =  iyelik, sorgulama ve yardımcı fiil yapıcı ses. Örnek: bı, kı, lı, jı, dımı  ı = eril tekil (kelime içinde veya sonunda kullanılır). MIN =  benim (eril – dişil, tekil)  örnek: a mıne = söz konusu şey bana aittir. Sorgulama örneği: tû çı? ma  nayê = sen neden gelmiyorsun. Doğal sesler 7.  u        =  çok., derin, şaşma, ünlem  Örnek: uş = çok acı çekmek  8.  û         =  ...ve.. ile kelime yapıcı bir sestirÖrnek: 1. dâst û pê = el ve ayak(tekil), 2. Dast û pe = el ve ayaklar. 9.  Ü        = kelime yapıcı sestir.Örnek: güsın = karasaban  10.  O     = âu = o sesini verir. Örnek: ro = güneş Kişilik belirleyici beden içerikli sesler 11.   x      xâ = kendim.             xwâ = kendisiÖrnek: zıki xwâ bı xwâ têrkâ = kendi karnını kendin doyur. 12.  m    mâ = biz. Bu harf aynı zamanda olumsuzluk kelimelerinin kurulmasında da işlevlidir.Örnek: a) tû çıma mayâ dârâng = sen neden geç kaldın.            b) âw hatı mala mâ = o bizim eve geldi. 13.  t         tâ = sen.Örnek: dıli tâ ipakâ = senin kalbin temiz. (eril) 14.  v       va = bu, âv  = şuÖrnek: e va bı xwâra bâ = bu şeyleri  birlikte götür. 15.  w       wâ = siz, âw = oÖrnek: e wâ hındık mane = size ait olan söz konusu şeyler az kalmış. Vücut bölümlerinin sesleri 16.  r           ra = beden sesi; ayakta durmak.Örnek: kâw ra buine = keklikler kalkmış. 17.  q           qur = kafa.Örnek: quri xwâ mâkâ bâlae = kafanı belaya sokma. Tüm harf ve kelimeler de olduğu gibi, Kurmancı’nın mükemmelliğini qûr kelimesinden incelemek mümkündür. Q = kafa, R = beden adlandırmaları birleştirilerek eril dişil olmayan doğal (û) (derinliğin ifadesi) sesiyle ünlendirilerek; bedenin üst bülümü Qûr = kafa. kelimesi türetilmiştir.   18.  ç ( ch )          çav = göz.Örnek: bra çave rınd û xırab nâbın, kı lı kudâre çav hânâ rındie bâ wêdâredakın = iyi ve kötü göz olmasın; nerede göz varsa oraya güzellikleri yönlendiriniz. 19.  d       dâ = haydi anlamında olsa da; esasen, haydi derken el uzatıp eylemde bulunmak da söz konusudur. Onun için EA nın, dâ = el olarak türettiği kelime, dâ = fiil olduğundan; dâst = el olarak ayrıca türetilmiştir.       20.  p       pê = ayak.Örnek: kakul exwâ pêke = ayakkabılarını giyin. Olumlu, olumsuzluk sesleri 21.  h       hâ = evet.Örnek: hâ, navi mın xâlâ = evet benim adım Halil’dir. 22.  n      na = hayır.Örnek: nave wê jêne Xatun nını = o kadının ismi Hatun degildir. Tabiat varlıklarının sesleri  23.  b       ba = rüzgar, bâ = götürmek, (...)ile, bı = yardımcı fiilÖrnek: ba hat, gânım bı kae va tâvlı hâv bu = rüzgar geldi, buğday ile saman birbirine karıştı.   g      g gurubunda yer alan telafuzu farklı üç ses vardır. Ancak, alfabede bu harf olmadığı için, bulunduğu  guruba g harfini tekrar yazarak örnek kelimeler yazacağım. 24.    g1 : ga = öküz 25.    g2 : gia = ot        g3 : gû = üst baş (bu harf insan hali bölümü sesine aittir.) 26.  c       câ = arpa.Örnek: zâvi apaş xênı bı câ kın = evin arkasında ki tarlaya arpa ekin. (ce = arpa, cê = ayrı.) 27.  s        sâ = köpek.Örnek: sâ hat, zarı şabu = köpek geldi, çocuk  sevindi. Nicelik ve nitelik sesleri  28.  j     jâ, jê, jı = familya.Örnek: wêna jêke = onu bütününden (familyasından) ayır.  29.  L     lâ = orada anlamında yer belirleyici ön ektir.Örnek: lâ der mâsâkın, e lâ mal rea tâ dpen = dışarıda durma, evdekiler senin yolunu bekliyor. k     k gurubunda yer alan, telafuzu farklı üç ses vardır. Ancak alfabede harfleri olmadığı için k harfi ile yazıp örnek kelimeler vereceğim.  30.  k.1.    ka = hani, ku = nere, kuder = hangi yer. Örnek: ka e lâ kûne = hani sözkonusu kişiler nerede.  31.  k.2.    kâ = hayır  (bu sözcüğün tercümesi yeterli değildir; karşılığı bir de kelime yoktur:) Örnek: ka tûşt nâbu = hayır hiçbir şey olmadı.  32.  k.3.     kê = kim (dişil), ki = kim (eril ), ke = kimler  kijan = hangisiörnek: kê hat âw şora bı târa got = kim geldi sana o sözü söyledi. 33.  y      ya = yaÖrnek: ya hârâ mâlê xwâ, yaji wârâ mala mâ = ya kendi evine git, ya da bizim eve gel. İnsan hali sesleri 34.  z     za = doğum.Örnek: mângâ sor za = kırmızı inek doğum yaptı. 35. g3    gû = üst başörnek: sêr û gü exwâ pake = üstünü başını temizle          36.  ş (sh)    şa = sevi ( sevgi, sevinç ),  şâ = tarakörnek: 1. dıli şa, lâ quri rât dâbı = sevinçli gönül, huzurlu kafada bulunur.          2. şâ imın bıdâ = benim tarağımı ver. 37.  f          fâ’d = utanç.Örnek: fâ’dı bıkâ, derewan mâke; gotına rast bbê = utanç duy, yalan söyleme; doğru sözü söyle. TESPİT ETTİĞİM DÖRT ADET KAYIP SES/HARF VARDIR. BUNLAR GÜNÜMÜZDE Kİ SÜMER HALKI TARAFINDAN İLKEL OLARAK GÜNDELİK HAYATTA KULLANILMAKTADIR. BU NEDENLE BU HARFLERİN KULLANILDIĞI KELİMELERİN ANLAMLARI YAKLAŞIK OLAN SESLERİN HARFLERİYLE YAZILMIŞTIR. BU ANLAM DA VERECEĞİM ÖRNEKLER DE ANLAM DÜŞÜKLÜĞÜ OLMASI ZORUNLUDUR: örnek: Kİ = kim, KAL = ihtiyar, KÂR = sağır. BU ÜÇ KELİMENİN BAŞINDAKİ K HARFLERİNİN SES ÖZELLİKLERİ BİRBİRLERİNDEN AYRIDIR. BU ANLAMDA HER ÜÇ KELİMEDE DÜŞÜK TELAFUZLU BİRER KELİMEDİR. DİĞERLERİNİN SIRASI GELDİĞİNDE AÇIKLAMASI YAPILACAK VE ÖRNEKLERİ VERİLECEKTİR. BU NEDENLE BU SESLERE UYGUN HARFLER ÜRETİLİP KULLANIMA GİRMELİDİR.  - â  VE  A HARFİ  “alfabenin giriş bölümünde diyalog için anlamlı sesi kullanabilen rasyonel(akılcı) taraflar gereklidir” demiştim. Söz konusu bu tarafların kişiliklerinin ayrı, ayrı belirlenmesi gerekir. Buna göre: diyalogun bir tarafı kendine göre â = ben dir. Diğer tarafta kendine göre â dır. Ama bunlar diyalog için yeterli değildir. Buna göre: kendisi dışında olanın idrak edilmesi gereklidir. O da kendisine göre â olan ama ilk â ya göre t = sen olan â dır. O halde diyalog için gerekli elamanlar tamamlanmıştır. Başka bir söylemle, kendilerine göre â olan; birine göre diğeri t olan tarafların diyalogu başlayabilir.   ÊA konuşma dilini â harfiyle başlatmıştır. Kurmancı’da  benliğin ifadesi, kişilik belirleyiciliği, birey olmak ve evren de ve dünya da var olmanın beyanıdır; kipidir; ispat edilmesidir; deklere edilmesidir. Kişiliğin bilincine varmadan toplumsallaşmaya yönlenmek söz konusu değildir. Örnek: köpeklerin çocukla oynaması toplumsallaşma anlamına gelmez. Kişilik idrak edilmeden planlı bir eylemde bulunmak da mümkün değildir. Bu nedenledir ki êA konuşma dilini â sesiyle başlatmıştır. -â kişilik belirleyici ilk sesli harftir. A harfi iki seslidir. Bu sesler fonetik özellikleri ve kavram farklılıkları gereği,  birbirlerinden ayrıdır.  -         â HARFİ dilbilgisi özelliği:  Kısa ünlü, karma çıkışlıdır. â = ben. kişilik anlamıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavrama uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan ilk harftir. örnek kelimeler, deyimler: - â = ben- âm = biz                   bı târa = senin için         sârm = soğuk - âv = bu                     bı xâra = kendisi için     mâkâ = yapma - âw = şu                     bı wêra = onun için       sâr = üst şâ = tarakşa = sevinç- âvna = bunlar              wâr = öyle                     şâv = gece - âwna = şunlar             kâlm = düven                 vâ = açık- kâw = keklik               mâtê = hala- âshê = Ayşe (özel isim) ( sevinçli kişi anlamına da gelir.) (dişil)- âlê = Elif       //     //   (bünyesinden olduğum kişi anlamına da gelir) (dişil)- âtê = anne. Cocuk söylemi (içinde bulunduğum kişi anlamına gelir.) (dişil)      - ârx = ark- râv = yanında  örnek tümce ve cümleler: âw idur = uzak olan o kişi, şey(eril)âw êxwaş = güzel olan o kişi, şey, (dişil)âw esar =  soğuk olan o kişiler, şeyler âi nâçar = ben biçare kişi  (eril)âê neçar = ben biçare kişi (dişil)âi tem, rea mın bıpe = ben geliyorum, yolumu bekle (eril)âê tem, rea mın bıpe = ben geliyorum, yolumu bekle(dişil) A HARFİ Söz konusu dişil olan her şeyin cümlesi a harfi ile kurulur. Esasen  êA eril-dişilliği akıl insanı tarafından kesin olarak bilinenlerin dışında ki her şeyi (bütün evreni) dişil olarak kabul etmektedir. Bu anlam da, bu işlevi a sesine vermiştir.   Dilbilgisi özelliği:  Uzun ünlü, art çıkışlıdır. Kişilik belirleyici ve söz konusu dişil tekil her şeyi kavramlaştırarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavrama uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan ikinci sesli harftir.  Örnek kelimeler;  deyimler: Akıl = akıl  açılımı: a = söz konusu şey, kı = yardımcı fiil, l = bulunan yer. Aş = değirmen airo = gündüz ile ilgili olan konu, şeyapêr = evvelki gün ile ilgili olan nesne, konu, şeyAsor = kırmızı olan nesne kişi, şey  Ahuro = bu güne ait olan nesne, konu, şey,Aqut = kısa olan nesne, kişi, şey, Asar = soğuk olan nesne, kişi, şey  Asâr = üstte olan nesne, kişi, şeyAbâr = yanında olan nesne, kişi, şeyAbın(apın) = altta bulunan nesne, kişi, şeyArâv = yanında bulunan nesne, kişi, şeyAdur = uzak olan nesne, kişi, şeyAvır = burda bulunan nesne, kişi, şeyAdâşte = çölde olan nesne, kişi, şey Ader = dışarda olan nesne, kişi, şey  Amêik  = dişi olan nesne, kişi, şey Ana = şimdiki zaman olan nesne, kişi, şeyAtâne = yalnız olan nesne, kişi, şeyAnu = üstün, yeni olan nesne, kişi, şey Za = doğdu (dünyaya geldi), Ar = ateş, Av = su, Ax = toprak.a mal = evde ki kişi, şey nesne Örnek cümleler: A sêwı çuye malê api xwâ = öksüz olan kişi amcasının evine gitti. A rınd bı dârgusti kırın = güzel olan kişiyi nişanlandırdılar. axa gâwr = gri toprak.  Axe gâwr = gri topraklar.  “Sözkonusu “ anlamında eylem kelimesi ve cümlesi yapma işlevini görür. Örnek: A kı tû bıkı, dıli xwâ tâng mâkâ = senin yapacağın sözkonusu eylem, kendi gönlünü daraltmamaktır. (Baştaki a harfi sözkonusu anlamındadır.) E HARFİ  E harfi çokluğu ifade eden sestir. Akla gelebilecek her konu ve şeyin çoğulu e harfi ile seslendirilir. Çoğul eril - dişil bir arada veya eril çoğul yada dişil çoğul kabul gören, söz konusu edilen her nesne ve konu e harfi ile anlamını bulur.  Dilbilgisi özelliği: uzun ünlü, art çıkışlıdır. Söz konusu ve iyelik anlamlarıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavrama uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan üçüncü sesli harftir.  Örnek Kelimeler, deyimler, tümceler ve cümleler: E bı zıman  = sözkonusu konuşma dilli olanlar.E sor: kırmızı kişiler, şeyler, nesneler.E der = dışarıda ki kişiler, şeyler, nesneler.E rınd =  güzel olan nesneler, kişiler, şeylerE xırab = kötü olan    //             //          //E qut = kısa olan        //             //          //E dırêj = uzun olan     //             //          //E sar = soğuk olan      //             //          //E gârm = sıcak olan    //             //          //E dur = uzak olan       //             //           // E zırav = ince olan     //             //            //E rast = doğru olan     //             //           // 1.      çoğul dişil kabul edilen varlık ve konular için Örnek deyim ve cümleler. Jêne kı bârre dâkın = kilim dokuyan kadınlar.  Stêwre dur = uzak olan yıldızlarMâxâle zozane = yaylaların  koyun yataklarıAxe zâvie = tarlanın topraklarıMie mâ = bizim koyunlarımızMange we = sizin ineklerinizHâspe wân = onların  atlarıDare rut = çıplak  ağaçlar 2.      çoğul eril kabul edilen nesne ve konular içinörnek kelimemârie kı zâvie daçının = tarla biçen adamlar.   örnek tümceler: ga ecut = çift sürme öküzlerimâri ecamêr = yiğit adamlarzâri euruk = küçük çocuklar 3.      dişil eril ayırımı yapılamayan  varlıklar ve konular için. Örnek tümceler:şev edrêj = uzun gecelerkevr ekûn = delikli taşlarSal edırêj = uzun yıllarÂwr ebûlınd = yüksek bulutlar Ku dur ru eâwran = gök yüzünde ki bilinmeyen uzak cisimlerWâxt aekınan = tarlaları biçme zamanları  ê HARFİ  Bu harf tekil dişil kabul edilen bütün nesne ve konuları belirtmekte kullanılan harftir. fonetik özellikleri ve kullanım yerleri açısından E harfinden ayrıdır. Sesbilgisi özelliği: Kısa ünlü, ön çıkışlıdır. dişil ve söz konusu dişil anlamlarıyla kavramlaştırılarak sese dönüştürülmüş ve bu sese ve kavrama uygun olan söylemlerdeki kelimelerde kullanılan dördüncü sesli harftir.  Örnek kelimeler, deyimler tümceler ve cümleler: Darê rut = çıplak ağaç...............................................................dişilDarê rus = soyulmuş ağaçlar                                                       “Psıkê gâwr = gri kedi                                                                  “Dêl agûrex = kurt avcısı köpek                                                   “Mainê sor = kırmızı kısrak                                                          “Dâştê xali = ısız ova                                                                    “Axê reş = siyah toprak                                                                “Reê dur = uzak yol                                                                      “Şevê drêj = uzun gece                                                                 “Şarê reş = siyah baş örtüsü                                                         “Destmalê pâk = temiz mendil                                                    “Çiaê bûlûnd = yüksek dağ                                                          “Bylê drej = uzun  tepe                                                                “Kâwê bı hunnâ = kınalı keklik                                                   “Bârxê ber mie = koyunun önündeki kuzu                                  “Dângê xwaş = güzel ses                                                             “Golıkê nâxwaş = hasta buzağı                                                   “Reê dur bı çuine xâlas(tâva) dâbın = uzun yol yürümekle biter.