Sovyet Belgelerinde Rus-Kürd İlişkileri(31)

  Hareketin Önderliği(31)   Şêx Said, “Nahşibendi” tarikatına mensup Berzencilan aşiretinin boyun eğmeyen ve cesurlukları ile tanınan Kürdlerin Şêx ailesinden gelmektedir.. Şêx Said Pîran’da dünyaya geldi.. Babası Ali Hicamidir.. Enver döneminde boyun eğmeyen direnişinden dolayı idam edildi.. Dedesinin ismi Şebabedindir... Türk devletine karşı yapılan ayaklanmayı desteklediğinden dolayı 1924 yılının ortalarında yakalandı ve idam edildi. Şêx Said’in babası Palu’da yaşıyordu.. Babası ve dedesinin Türk devleti tarafından öldürülmesi Şêx Said’i Türk devletinin yılmaz bir düşmanı yapmıştı.. Bundan dolayı Türk devlet yetkilileri ona karşı kötü davranıyorlardı.. Bir dönem Şêx Said Erzurum vilayetinin Hınıs köyünde okul hocalığı yapıyordu ve önemli görevlere gelmeyi umuyordu.. Fakat Türk devlet yetkilileri ondan kuşkulanıyor ve Said’in planlarının gelişmesinin önünü tıkıyorlardı..Şêx Şaid dedesinin intikamını almak için 1913 yılında Kürdler arasında dini içeriği olan genel bir ayaklanmayi örgütleme çabaları içine girdi. Fakat, mahali Türk devlet yetkilileri kısa bir süre içinde ayaklanmayı bastırabildiler.. Şêx Said, Çarlık Rusya’sının Konsolosluğunu sığınarak kurtulabildi. Türk devletinin resmi belgelerine göre, Birinci Dünya Savaşı sırasında Şêx Said Çarlık Rusyası ile ilişkileri olanlardan biriydi. İttihad ve Terakki rejiminin yıkılmasından sonra Şêx Said narsizm ve kendisini büyük görme hastalıklarından dolayı Kostantinop’a geliyor ve Damat Ferid Paşa kabinesinde önemli bir rol almak istiyordu.. Bundan dolayı Şêx Said sürekli olarak bakanlıkları ve devletin diğer kurumlarını ziyaret ediyordu..Şêx Said Türkçeyi iyi biliyordu, çünkü belirli bir dönem Hınıs şehrinde yaşamış ve orada öğretmenlik yapmıştı. O, gerici gazetelerde Bedihelzeman ismiyle yazılar yazıyordu. Şêx Said’ın bu çabaları başarıya ulaşmadı.. Ayrıca Şêx Said’in, işgalci İngiliz polisleri ile sorunları oldu ve hastalık sorunları vardı.. Tüm bunlar onu mecbur etti, rahatsızlığını ve huzursuzluğunu ifade etmek amaciyla Anadolu’ya geldi. O dönem Kemal hareketi örgütlenmeye başlamıştı.. Şêx Said’in görünüşte Türkiye’ye karşı tavır ve ilişkileri iyileşmişti.. O, görünüşte öyle gösteriyordu ki, düşünceleri onlara karşı olumsuz değil, olumludur.. Fakat, Suriye basınına göre o Türklere karşı mücadelesini devam etti.. 1921-1922 yıllarından itibaren o Otonom Kürdistan propagandasına başladı.. Aynı zamanda ticarete başladı.. Şêx Said’ın babasından kendisine miras olarak 2000 cıvarında koyun ve hayvan kalmıştı.. Said etkisini artırmak için Kürdistan’ın dört bir yanında çevresine bir çok derveş toplamış ve acayib şeyler yayıyordu.. Şêx Said aziz ve kutsal olduğunu göstermek amacıyla cehennete yer satmaya başladığı söyleniyor.. Ayaklanmanın başlama anında Şêx Said’in kendisine inanan ve vefadar olan 50 insanı vardı ve o kadar da derweş vardı onun şahsiyetini ve rolunun yayıyorlardı.. Derwişler o kadar fazlaydılar ki, çevrelerindeki aşiretler yalnızca Şêx Said’i görmek için adamlarını gönderiyorlardı.. Ayrıca Şêx Said’ın çevredeki Şêxlerle akrabalık bağlarıda vardı.. Şêx Said, büyük bir ağırlığı olan Gençli Şêx Abdullah’ın bacısı ile evlenmişti. Böylelikle Genç’in aşiretlerinide safına çekmişti..1924 yılında babasının öldürülmesinden sonra Şêx Said onun intikamını almayi aklına koymuştu, Türkiye’nin yeni rejiminin giriştiği radikal reformlarından dolayı Ankara’yi görmek dahi istemiyordu.. Şêx Said Kürdistan’da bir ayaklanma örgütlemek için büyük bir propagandaya girişti.. Bu amaç için Şêx Said Xinis, Gençe, Palu ve Pîran bölgelerini gezmeye başladı ve aynı zamanda Türk devletine Otonom Kürdistanla ilişkisinin olmadığını ve Türkiye Cumhuriyet rejiminin yandaşı oladuğuna dair telgraflar çekiyordu.. Kısa bir süre içinde halkı saflarına kazandırmak amacıyla kendisini Halife Ali/Mehdi ilan etti ve ayaklanma esnasında Emiri El Mucahidin lakabını aldı.. çeşitli anlatımlara göre Said’ın ayaklanma esnasında 200,000 altın lirası varmış ve şimdiye kadar bu paranın nereden geldiği bilinmiyor... Ayaklanmaya katılan bazı kişilerin isimleri:

• Nuh, Şêx Said’ın oğludur.. Ayaklanma öncesi ilişkileri sağlamak amacıyla Kostantinopa gidiyor.
• Yusuf Ziya, Türkiye Meclisinde Bitlis mebusuydu.. Ayaklanmanın örgütlenmesinde aktif bir rol oynadı. Fakat, 1924 Ekim ayında tutuklandı.
• Mestanli ve Xalid Kerim Yusuf Ziya’nın çalışma arkadaşlarıydılar.. Ekim 1924 yılında Yusuf Ziya’nın faaliyetlerinden dolayı tutuklandılar. Fakat, onlar tutuklu olarak götürüldüklerinden yolda firar ettiler.
• Fexrî, okul öğretmeni ve Şêx Saidi Piran’ın çalışma arkadaşı.. Söylentiye göre ayaklanma esnasında öldürülmüş..
• Komutan Suleyman ve Seyid Riza ayaklanmaya katılan Batı Dersim şêxleridir.. Fakat, rolleri ikinci derecededir..
• Gençli Şêx Abdullah, Şêx Said’ın kayın pederi ve sağ kolu..
• Albay Xalid, Cibranlı aşireti reisi ve Bulanık’ta yaşıyor. Daha önceleri Kürd Hamidiye Alaylarının komutanıydı.. Şêx Said’in kayınpederi Şêx Abdullah’ın ve daha önceki Türk Meclisi üyesi Yusuf Ziya’nın babasının akrabasıdır. Erzurum Komitesindendir.. Ekim 1924 yılında tutuklandı, Bitlis’e götürülürken yolda kaçırıldı..
• Hacim Talat, ayaklanmanın örgütlenmesinde Şêx Said’in yakın çalışma arkadaşıdır, Şêx Said’in emri ile Genç’i özgürleştirdi..
• Baba Ağa, şêxdir.. Şêx Said’ın çalışma arkadaşlarından biridir. Karabazar mıntıkasında faaliyet içindedir.

• Bozan Ağa, Özüklü bölgesinin tanınan temsilcisir.. İkinci dercede rol oynamıltır.

• Nuh, bu Nuh Şêx Said’in oğlu değildir. Bu Nuh Xalid’ı kurtaran Nuhtur ve tanınan bir aileden geliyor.. Başka bir Xalid’ı ve Haci Mumini Polislerle birlikte Bitlis’e sevkedilirken yolda kaçırıyor.. İlk ayaklanmayı başlatan Şêx Said değil bu Nuh dur. Aşağıya bakınız..

• Haci Musa, Şêxdir.. Muş bölgesinde bir aşiretin reisidir.. Erzurum Komitesinde çalışıyor.. Erzurum’da tutuklandı, Bitlis’e gönderilirken yolda kaçtı..

• Ayaklanmaya katılan diğer isimlerden şunları verebiliriz. Cebrail, Muhamed Baba, Şerif (ki halk içinde tanınan ve saygı gösterilen biridir).. Bir kaç aşiretin reisleri: Celal, Muhamed ve son 3 Şeyh Xarput üzerine saldırı düzenlediler. Ahmed, bu da şêxtir.. Devlet tarafından Xarput’ta tutuklandı. Kürdler tarafından Xarput kurtarıldıktan sonra Ahmed özgürlüğe kavuştu.. Birki, Mukarem, Ömer(Hani halkı) Surus, Mihemed, Hasan(26 şubat tarihinde Kiği’ye karşı saldırıya geçti, fakat başarılı olmadı), Tahir, Mehdi, Helim, Umid, Muhamed, Eşref, Ferhad(Palu’yu kontrol altında bulunduruyor), Hasan Hayri(Dersim eski mebusu), Ferhad’ın oğlu( Dersim halkı arakasındadır ve hâlâ oradadır) , Cemal’ın akrabaları, Zadir Paşa, Hasan Paşa, Said haşim vs vs....

 Ayaklanmaya katılanları ve ayaklanma önderlerinin hepsini ortadan kaldırmak çok zordur ve gerçekleşemez.. Çünkü çok aşiret var.. Yukarıda isimlerini verdiklerimiz yanlızca tanınanlarıdır.. Ayrıca bu harekete daha önce Türk ordusunda bulunan Kürd subaylarıda katılıyor... Örnek olarak 1924 yılının eylül ayında Musul’a kaçan İhsan, Tevfik, Xurşid ve Rustem gibi subaylarda harekete katılmışlar.. Devam edecek.. Çevirmenin Notu: Bu çevirileri okuyan arkadaşlardan bazı eleştiriler gelebilir... Rusların Şêx Said ile Saidi Kurdi’yi karıştırmaları, yada Şêx Said’in ailesine ilişkin verilen tarihler ve veriler..Bu bir çeviridir... Yanlışlıklar varsa(ki var) konuya ilgi duyan arkadaşlar ve tarih araştırmacıları kendi düşüncelerini ortaya koyabilirler.. Çeviri sona erdikten sonra bende kendi düşüncelerimi yazmak isterim..Saygılarımla Aris Arda