“Séx Fexrê Adyan Konfaransı”

Mala Êzîdîya Oldenburg, bir ilke daha imza attı.Sêx Fexrê Adyan ile ilgili tarihi bir bir adım attı.Êzîdîler tarîhînde ilk dafa böylesi bir Konfarans gerçekleştirerek tarîhe ışık tuttu.Dolayisiyla bu Konfarans Êzîdîler açısında büyük bir anlam ve önem taşiyordu.Konfarans 31 Ekim-2 Kasım tarihleri arasında yapıldı. Konfaransı düzenliyen hazırlık komitesi 8-9 ay gibi bir zaman diliminde bir çok değişik ülkede yaşayan Êzîdî araştırmacı, tarihçi ve yazarları bir araya getirerek, bu tarihi Konfaransı gerçekleştirdi.Konfarans aynı zamanda Mala Êzîdîya Oldenburg Derneğinin kuruluşunun 15. yıldönümüne deng getirilmişti. Bu da ayrı bir önem taşiyordu.Konfarans açılış konuşmasını Mala Êzîya Oldenburg Derneğinin Başkanı Kek Telim Tolan yapı. Derneğin 15 yılık çalışmasının kısa bir tarihini anlattı. Karşılaştıkları zorluk ve sıkıntılarını dile getirdi.Arkadaşlar, çok zorluklarla karşılaşmışlardı. Bıkmadan, usanmadan, tüm zorluk ve sıkıntılara göğüs germişlerdi. Êzîdîlere baha biçilmez hizmetler vermişlerdi. Bununlada övünüyorlardı. Bunada hakları vardı.Dernek Başkan yardımcısı Kek Sahap Dağ'da, Kek Telimle aynı heyecanı paylaşiyordu.Konuşmasında hem 15 yılık dernek faaliyetlerini, hemde 8-9 aylık Konfarans Hazırlık Komitesinin çalışmalarını dile getirdi.Dah sonra Dr. Askerê Boyik, uzun bir konuşma yaparak; Sêx Fexrê Adyan'ın filozofik yanını derli toplu dile getirdi…Daha sonra Prof. Dr. Celîlê Celil kendisine has uslubu ve yorumuyla Sêx Fexrê Adyan'ın filozofluğunu analiz etmeye çalıştı..Celîlê Celîl, Sêx Fexrê Adyan'ın yaşamı hakkında bilgiler verirken, „Sofizmle alakasının olup olmadığının iyi araştırılması gerktiğini“ dile getirdi.Gerçektende benim için en dikkat çekici noktalardan birisi bu sofizm düşüncesi idi..Daha sonra İdo Baba Sêx, Pîr Xıdır Silêman. Ebu Azad, Dr. Zûrabê Bûdî Aloyan ve daha bir çok konuşmacı düşüncelerini dile getirdiler. Dr. Xana Omerxali, katılımcı konuşmacılar içinde en genç olanıydı. Zekiliği, dinamikliği ve sempatikliği ile tüm katılımcıların gönlünü fethetti. Eski kuşak, istikbal vadeden bu Êzîdî Kürd kızıyla gurur duydu.Tartışma çok hararetli bir şekilde son buldu.Êzîdîler tarihinde böylesi bir Konfaransın daha önceleri ne yapıldığını işittik, nede yazılı bir belgeye rasladık.Bu yönüyle tarihe iz bırakacak bir Konferans oldu. Konfarans'ta tüm konuşmacılar en çok Şéx Adi döneminden sonrasını tartıştılar. Gönül isterdi ki, konuşmacılar Êzîdî tarihinin derinliklerine insindi. Bir bütün olarak Êzîdî tarihini tartışsınlardı. Fakat bu olmadı. Konfarans Sêx Fêxrê Adyan ile ilgili olduğu için sadece bu donemi ele aldılar.Aslında Êzîdîlerin bu yönlü Konfanslara ihtiyaçları vardır. Êzîdî tarihi gerçek anlamda yazılmamıştır. Bilinmiyor. Buna bir ışık tutma ihtiyacında doğdu bu Konferans. Umarım bu etkinlikler çoğalır ve Êzîdî tarihi yerli yerline oturtulur. Êzîdî tarihini yazanlar Êzîdî olmayanlardır. Bu nedenle çarpıtılmıştır.Günümüzde Orta-doğu ve ülkemiz Kürdistan'da bir çok tarihçi ve arkelog tarihin derinliklerine ve yerin altına inerek bir çok tarihi eserlere ulaştılar. Bu eserlerin çoğu Êzîdîlere ait olmasına rağmen Türk, Fars ve Araplar bunları kendilerine ait olduğunu iddia ettiler.Kürd millet düşmanlarının elinde bu silahı almak için Êzîdî tarihinin tüm yönleriyle açığa çıkması çok önemlidir.Yapılan Konferansın önemide buradan ileri gelmektedir.Konferansın bilinçe çıkardığı önemli bir sonuç Êzîdîlerden oluşacak bir komitenin bu sorunu tüm boyutlarıyla gün yüzüne çıkarma düşüncesiydi. Bu önemli bir öneriydi.Yine umalım bunun gereği yapılır. Kürd millet tarihin bu boyutuna cevap verilir.Genel olarak katılımcıların dile gerdikleri görüşler: Sêx Fexrê Adyan'ın büyük bir edebiyatçı olduğunun altının çizilmesiydi.Tüm konuşmacılar, Sêx Fexrê Adyan'ın Feqyê Tayra, Melê Cizîrî ve Ahmedê Xanê ile aynı kategoride ele alınması gerektiği düşüncesinde birleştiler.Sêx Fexrê Adyan'ın bu değerli edebyatçılardan eksik kalır yanı olmadığı düşüncesi hakimdi konuşmacılarda.Şêx Fexrê Adyan'ın eserleri kamuoyuna sunulursa Kür-Kürdistan tarihi açısında yararlı olacağı konusunda fikir birliğine varıldı.11. yy'da Sêx Adî'nin Lalişe gelişinden sonra Laliş, bir bilim merkezi haline geldi.Bu süreç 13. yüzyılla kadar sürdü, taki Musul valisi Bedrettin (1256) Êzîdîlerin ölüm fetvasını verinceye kadar. Katliamlar iki asır aralıksız sürüyor. Êzîdîlere ait belge, kitap, kütüphaneler ve ibabet yerleri yağmalaniyor, yakılıyor ve yıkılıyor.Êzîdîler, ayınlarını yapamaz hale geliyor. Beytlerini ve dualarını yazma imkanindan yoksun bırakılıyor.O dönem Êzîdîlere ait oniki bin (12000) dua ve beytleri vardı.Bu gün Êzîdîlerin elinde kalan dua ve beyt sayısı 300'ü geçmemektedir.Konferansın bir öneriside bu dua ve beytlerin derli toplu yazılı hale getirilmesiydi.Daha sonra Sêx fexrê Adyan Êzîdîler ve Êzîdîler tarihine damgasını vuruyor.Sêx Fexrê Adyan, ortaya çıkardığı eserlerle Êzîdîlik tarihinin en büyük filozofu, „ilahisi“ mertebesine ulaşıyor.Bunu bu güne taşımak için Mala Êzîdîye Oldenburg, Sex Faxrê Adyan ile ilgili bir Konferans düzenledi. Katılımcı araştırmacı, gazeteci ve yazarlardan bu konu ile ilgili bir araştırma yapma temenisinde bulundu.8 Kasım 2008Çend berhemên Şêx Fexrê Adiyan: Qewlê Miskîno jaro Hey benî AdemoMiskîno jaro Ademo Ev diniya mestexaneyeWek xewna şevayeHer roj yara hinaye Ka Şilêmanê hukim dikir?Ka Bilqîza nav dikir?Tu jî xweş bî ewan diniyaJi xwe re terik dikir. Ka Silêmanê pêxemberan?Ka Bilqîza bi zêrê zeran?Tu jî xweş bî, ew jî çûnNav ax û beran. Kanê Xidir kanê Elyas?Kanê derwêşê tizbî û wekaz?Tujî xweşbî, ew jî dinavAxê de kirin qeyas. Benî Adem li vê diniyayê mebe temaVî zêr û malî gelek meke cemaDiniya bo resulê Xwedê nema Ev diniya erdê derwêş eTêda di gerin cimle cêş eKesek bi nefisa kibar naçe pêş e Mala gorê çende tarî û çende kûreTijî mare tijî mûr eYa rebî tu dikarî dû aşiqan ji yek bikî dûr e Werin werin xizim û lêzimWê gavê giriya me bêDax û sed kovan û keserXelikê şêrîn lêvên şekirNema bidin xeber Qewî giriya me bêHizin û girî bê fêde yeGor û kefen mala me ye Me girî, me nalHêstiran ji rûyê xwe bimalEv diniya bo pêxemberê Xwedê nema Werin werin lezim werinEmê îro gelek bigirînXelikê mêrga heciya ew mîr dikeXêr û şeran xefir dikeDaxa dilan bapîr dike(Daxa di dilan de pîr dike) Qewlê Dayik û Baba Menid ji şex Fexir pirsîyeTu bi heqî key îlahiyeIrkana mêrê êzidî çîye ....Fexir wê ban dike surreJi keşkula xwe tîne der durreJi mendê xwe re dihûne û vediçirre .... Firwarek hat ji ‘ezmanaRêûrisim û hed û sed bo me dananeYek ji wan , wesiyeta dayik û Babane ....Firwar hatîye ji ba melekê celîlLi hemû wexta li hemû bedîlJi berî Isa û Musa û Birahîm xelîl ....Firwar hat ji ba تzîdê soreBi emrê wî lêda moreLi emrê wî bi weste û lê nebore ....Hizra xwe bike li vê dinêBi emrê pedşayî bi tinêEwî dana Bab, ewî dana Dê ....Ez di bêjme we : hûn nekin ji bîrEz di bêjme we : xelkê êrifî zana yî jîrHûn çu cara bêy Dayik û Baba nekin tekbîr....Li ser te ye danaye heqeLi gel Dayik û Baba neken axaftina reqeDa ser û ziman li ser we nebin şeqe ....Kesanê dilê wan hişteEwî dilê terîqeta xiwe ji xwe hişteLi axretê yî bê pale yî bê pişte ....Heqe tu li wan bikey silaveغ zîyaretî bî li desit û çaveLi hemû suba li hemû gava ....Yî şikestîye destê ser rabîLi dinê û axretê tena nabîDê di agirê dojê de terrabî ....Ew pîsekî sefîl yî rû reşeEw gayekî şaş yî beşeMêrê bê Dayik û Baba gava xwe pavêt û bi meşe ....Neh meha tû xudan kirîJi av û agir tû dûr kirîXewêt şeva li xwe heram kirî ....Bab li erda hostayeMal bi wî ye rawestayeTa’eta wî ta’eta Xudaye ....Heke tû çil çilî bi rojî bîHeke tû çilêt dî bi micade û ebadet li pê bîFêde nake tu ne li ta’eta Dê û babê bî ....Heke tû dilê Dayê şayî nekîغ dilê Babê tena nekîFêde nake , heke tû sed salî ebadet bikî ....Heke Dayik û Bab ji te nebine razîTû çend bikî hawar û gazîTû çu cara miraz nabî ….Ne bêje tû Deykeke pîrîغ bê hizrî bê bîrîHeke bi wê Deykê nebe , tû naçiye dîwana mîrî ....Ne bêje pîremêrekî kaleغ zergûnekî bê haleHeke bi wî babî nebe , tû naçiye dîwana Xwedê te’ale ....Ew gava nesax di binEw bê desit û pê dibinCayize hingî di xizmet da bin ....Bi destî bigire bi gêrreBi Lalişê ve bi hinêreRehmekê vêre bi bêre ....Vêre bi de xêreغ du’ayekê bike ji melekê cebêreDa tû şermezar nebî li gel melikan û mêre ....Ev qewla Bedelê Feqîr Hecî ji cem qewilzanê hêja MERWAN BABIRI li meha nîsanê 2006 li bajêrê Oldenburg nivîsîye. Gotinêye kû wî jî ELI BABAŞتX wergirtiye . Qewlê Qiyametê Rojekê ji rojan dibîTerqîn li erşan dibîXebare li çiyan dibî Suniye li behiran dibîNe kesê kesan dibîNe babê pisan dibîEwê rojê xelikê zalim,li wê derê nuqisan dibî Ew bû roja dijiwar dibîKursiya pedşa li xwar dibîQazî bi xwe cebar dibî Ne sed xwezî bi ruha enkar dibîSed xwezme bi ruha ehil qiriyar dibî Ew bû roja mezin dibîQazî bi xwe kerîm dibîXelik hemû xetxwîn dibîEwê rojê ne sed xwezme bi wê,ruha derewîn dibî Ew bû roja li wê dibîKursiya padşê li erdê dibîQezî bi xwe Xwedê dibî Sed xweziya wî mêrî kar û emelê wî çê dibîHerkesekî kar û emelê wî vedibîHey nebî ha nebîHebîbî ya rebî(Dilovanê yarê bî)Himeta seyda nebîMe û hazir û guhidaran,li ber dîwana Şîxadî û melik Şêxsin hebî. Akt. Dr. Askerê Boyik