KEMALiST HAREKETIN KURDISTAN VE ERMENISTANI TÜRK YURDU YAPMA CALSIMALARI (6)

MANDACILIK TARTISMALARI Burada manda yönetimi ile kisa bir not döselim.Manda,mandaci yönetim ,devletler hukukunda I. Dünya savasinda sonra ortaya cikan bir devimdir.Manda kendi kendi yönetecek durumda olmiyan bir ülkeyi,gecici olarak yönetmek üzere Milletler Cemiyeti tarafindan bir devlete verilmis vekliktidir.Ermeni sorunu , sever öncesi san Remo konfarasi´nda tartisma konusu olur.O siralarda Dogu Ermenistan´daki devletin sinirlari tespiti konusunda anlasmazlik emperyalistler aralarinda devam ediyordu.daha önceki Londra konferasinda da bu konu tartislimis ve esasta pan -islamizm ve pan-turanizim yenide yesermemesi icin Orta Asya müslüman ve Türk devletleriyle Türkiye arasinda bir hiristiyan devletin arada olmasinin zorunlugu üzerinde anlasmislardi.Ayrica böylesi bir devletin kücükde olsa bulunmasi temel aliniyor, sadece onun sinirlari tartisma konusu yapiliyordu.ABD,Doguda Fransa ve Ingiltere´ninde icinde olacagi bir komusiyonun kurulmasina ön ayak olmustu .Bu komusiyon ( king-crane) Fransiz ve ingliz temsilcilerinin cekilmesinden sonra yanlizca ABD´li komsiyon üyelerinin elinde kalmisti.King crane komusuyunu. Sovetler ve Türkiye´den alincak topraklarin,Ermenilerin ugradigi feleketi birazda olsa hafifletecegini fakat Karadeniz´den Akdeniz´e kadar uzanacak bir Ermenistan Devleti´nden kacanlimasi gerektigini ayrica bir mandater devletin himayaseinde birakilmasi gerektigini rapor eder. Yukarda adi gecen adi gecen komsuyunun disinda genral Harbord Komusuyunu´da Amerkalar adina calismalarda bulunmus ve sonucunu bildirmisti.Bu komsuyun Karadeniz´den iran´a kadar bölgeyi gezmis kurulus hailinde Türk ordusunda bahs etmsitir. Ayrica yanliz Ermenistan´nin degil hemem hemen tüm Anadolu´nun mandater bir devletin himayasinde olmasini istemistir. Kuskusuz´ki General Habord, Amerika´yi kastedioyrdu.Fakat ABD ,mandaterligi kabul etmez,ama ermenistan´in sinirlari konusunda ise görev alir.ingiliz Lloyd George kitapinda savas öncesi ve sonrasi gelismeleri söyle aciklar.Ermenistan ve bogazlar üzerinde mandaterlik söz konusu olunca Baskan ( Wilson) bu projeye karsi daha sempatik bir tutum aldi.Bu aderilmis Ermeni milleti bakiyesini,bir nesil boyunca kendisini kalteden ,horlayan ve soyan ve harbin sonuna dek de bu davranisina devam eden irkin zalim insafina birakmayi öngören bir tenzime riza göstermiyecegimiz asikardir.Ancak halkini ve ümidini yitirmis Ermenistan´in bir tarafdan Türklere diger tarfatan Bolseviklere karsi tek basina kalmasi mümkün degildi.Dolaysila Ermenistan daglarindaki bu Hiristiyan toplumun korumasini insani bir görev olarak yöklencek mandater bir devlet bulmamiz gerekioyrdu. Ne Fransa ne ingiltere nede italya´nin bu görevi yüklemiyeckleri acikti.Onlar Mezopotamya,Filistin,Anadolu,Suriye,Afrika ve Güney denizlerinde sömürgelerile ugrasioyrlardi.Türkiye ve Ermenistan´i manda devleti olarak kabul etmeleri mevcut durumlerina denk düsmüyordu.Öyle ki italya,Anadolu´daki görev hissesinden siyrildi.Fransa´da 1920´de Kilikya´daki manderliginde vaz gecti.Ermenistan ve bogazlarda manderlik icin Rusya en uygun tercih olurdu.ihtilalekadardinisempatileri,Türkiye´deki hiristiyan toplumlarin korumasi ugruna seferber edilmisti . Balkan Hiristiyanlari ile Ermenistan vadilerinin bir kismini kurtaran onun askeri müdahalesi olmustu.Eger bizim mesum müdahalemiz olmasaydi,1878 Aystefanos Antlasmasi ile Ermenilerin büyük bir kisimi Rus bayragi himayesi altina girmis olacaklardi.Syker-picot müzakereleri petrogarad´a nakedildiginde,Ermenista in akbeti gürüsme konularindan birsiydi.Ermenistan´in Kuzey yarsinin Rusya´nin Güney yarisinin ise Fransa´nin kontürlüne konulmasi karalastirmisti. Ancak Rus ihtilali, degisik hislerdeki ve mesuliyetlerdeki bir hükümetin iktidara gelisi Rusya´nin hata itse bile mandeter olamsina imkansiz hale getirmisti.istambu´u bogazlari ve Ermenista in yarisini carlarin hakimiyetine gizli anlasmalari derhal fesetiler.Köylü isci ve burjuva halkin düsünceleri ,Ermenistan´da reforum yapilamsina veya Ermenilere yapilmis haksizligin düzelilmesine degil,Rusya´nin icindeki kötü idarenin ve baskalrinin defedilemsine ve o derece zengin bir ülke halkinin ekseriyetini,fakirlige sefalete ve esarete sürüklemis bir sistemin degistirilemesine yönelmisti.Ne ingiltere ,ne italya,Rusya´nin biraktigi ayakabilari giymeye hazir degildi.Fransa o sirakrada ermensitan´in güney kisminda mandaterligi yüklemye hazir ve hatta istahlai görünyorduysa´da, köntürlünü bölgenin kuzey´ine de uzatmaya hic bir sekilde hazir degildi. Fransiz,ingliz, italya,hepmiz madaterligin mesuleyetini münasip sekil de yerine getirebilcak devletin sadce Amerika olabilecegini sonucuna varmsitilar.Rusya´nin sanhende cekilmesiyle,Ermenistan´in baska bir devlet tarafindan ilhaki fikri ortadan kalkmisti.1916 sykes-picot müzakerlerinden beri Self-Determination fikri gitikce kuvet kazanmisti ve ittifakin genel poltikasi hailen gelmisti.Harpten önce ve süresince Hiristiyan bir devletin eyaleti hailine gelmek ihtimalini bahtiyarlik sayan Ermeniler de simdi Ermenistanin bagimsiz bir devlet olarak eski düsüncesine kapilmislardi. Fakat ABD kongresi Baskan Wilson´un istemine ragmen mandaterlige yanasmaz.