HRİSTİYAN KÜRDLER ÜZERİNE NOTLAR VE PAPA’NIN SEKRETERİ NUSAYBİNLİ KÜRD MARQUS(1572- 1654)(3)

PAPA’NIN SEKRETERİ NUSAYBİNLİ KÜRD MARQUS(1572- 1654)

Aso Zagrosi

Kürd olarak  Hristiyan dünyasına   damgasını vuran bir  hayli Kürd var.Bunların isimlerini tek tek  burada vermek bu makalenin çerçevesini  aşar.. Kürd olarak  Hristiyan dünyasında  nam salan Kürdlerden biri de  NUSAYBİNLİ  HRİSTİYAN KÜRD MARQUS  adlı  şahsiyettir.

Asıl adı “Murkus ad-Du'abilī al-Kurdī “idi. Adından da anlaşılacağı gibi, İtalyanca'da Marco Dobelioolarak bilinen, Kürt kökenli bir Doğu Hıristiyanıydı; İspanyol kaynaklarında Marcos Dobelio veya Dovel veya Dobelo olarak geçmektedir. 16. yüzyılın sonunda Roma'ya gelmişti ve burada ilk başta Papa VIII. Clement ve V. Paul için tercüman olarak yolunu açtı; Vatikan Kütüphanesi'nden çok sayıda Arapça ve Süryanice el yazması elinden geçti ve doğu dillerinde uzman bir tercüman ve bilgin olarak ünü, La Sapienza de Arapça Profesörü olarak atanmasını sağladı.(13)

Nusaybinli Marqus  13 Temmuz 1613 tarihinde  İngiltere’de bulunan  ve bir çok esere imza atan Calvinist  İsaac Casaubon’a yazdığı Arapça bir mektupta  Papa’nın sekreteri olduğunu “ Kitabati fi Maktabat al Papa”(14)  olduğunu yazıyor.(Arapçasının fotokopisine bakınız)

Kürd Marco yada Marqus  İspanyol kaynaklarına  “el cristiano curdo de la iglesia oriental Marcos Dovel”  (Doğu Kilisesine bağlı  Hristiyan Kürd, Marcos Dovel)   yada  “El orientalista, curdo de nación y cristiano de la vieja Iglesia de rito siro-caldaico”( Asur ve Keldani Kilisesine bağlı, Kürd milletinden olan Hristiyan Orientalist) diye geçmektedir.(15)

Kürd Marco yada Marqus   Arapça yaptığı  çalışmalarda “Al Kurdi yada Di Nisibi “ibarelerini de  ismine  ek olarak kullanıyordu. Bundan dolayı  Markos Dobelio’nun içinde yer aldığı  yüzlerce kaynaklardan hiç biri  onun Kürd asılı Hristiyan bir din alimi olduğunu görmezlikten gelmiyor.

 Marcos Dobelio Di Nisibi Al KURDİ  doğu kaynaklarına hakim ve farklı dinler konusunda uzman  herkesi  büyüleyici figürlerinden biriydi. Hem biyografisi hem de entelektüel ve teolojik altyapısı - kutsal olaylara karışan diğer çevirmen ve bilim adamlarınınki gibi değil - eserine ve çalışmalarına benzersiz ve çarpıcı bir karakter kazandırıyor. Vatikan’da Papa’ya Sekreterlik ve Sapienza’da  Arami diller dalında Professörlük yapan bir şahsiyet o dönem Avrupa’da çok ender görülen bir şeydi.

Kürd Marqus’u belgelerde , “Marco Dobelo di Nisibe, 1605-1610(bazı kaynaklarda 1606-1610)  yılları arasında  Roma’daki Sapienza Üniversitesinde  Arapça professörü olarak” çalıştığını görüyoruz.(16) 

Marco Dobelio , Libros Plumbeos Tarihi”ve tercümeleriyle   ilgilenen herkesin  bildiği bir tarihi şahsiyettir. Onun Roma ve İspanya’daki yaşamı üzerine bazı araştırmalar yapılmıştır.

Marco Dobelio, o dönemin Avrupa’nın en ünlü Akademesi olan Lincei ile ilişkisi olduğunu biliyoruz. Hatta bu Akademiyi 1603 yılında kuran  Acquasparta  Dükü  ve Saint Angelo ve San Polo Prensi olan Federico Cesi’ye Arapca’yı  öğreten odur.(17)

Levi della Vida, Marqus Dobelio Kurdî Nuseybînî’nin kendi eliyle İsaac Casaubon’a  Arapça yazdığı 24  Temmuz 1613 tarihli mektubu gündeme getiriyor.  Marqus bu mektubu İspanya’dan yazıyor. Bu meltupta kısmen de olsa  biz Marqus Dobelio Kurdî Nuseybînî’nin yaşamı hakkında ve Roma’dan İspanya’ya geçişi hakkında bazı bilgilere sahip oluyoruz. (Bu mektup Bodleian Library’de korunuyor)

Marqus mektubunda Kral’ın itimat ettiği ve aynı zamanda Tolede Kardinal’ı olan Bernardo Rojas Sandoval’ın isteği üzerine Grenada da keşfedilen “Libros Plumbeos”ları  tercüme etmek için 1610 yılında İspanya’ya geldiğini  söylüyor.  Kardinal’ın bu önerisi üzerine  “okulumu, Papa’nin sekreterliği olan işimi, Doğu Kilise tercümanlığımı, maaşımı ve kitaplarımı bırakıp geldim” diyor.

Marcos Dobelio, diğer adıyla al-Du’abili al-Kurdi, 16. ve 17. yüzyıllarda önemli bir Hristiyan Doğu bilginidir. 1572 civarında Nisibe’de (günümüzde Türkiye) doğan Dobelio, Arap dili ve kültürü üzerine önemli katkılar yapmış, Arapça profesörü ve eleştirel bir düşünür olarak tanınmıştır. Arap dili ve İslam kültürü arasındaki dilsel ve kültürel nüanslara dair derin bir anlayışa sahipti ve bu özellikleriyle dönemin önemli bilginlerinden biri haline gelmiştir.

Dobelio’nun katkıları, çeşitli Arapça metinleri Latince ve diğer Avrupa dillerine çevirmesini içerir; bunlardan biri, ünlü Kürd  tarihçisi İbn al-Fida’nın "Ta'rikh" (Tarih) eserinin çevirisidir. Tarihsel ve teolojik eserlerin çevirisi, Avrupa'da Arap edebiyatıyla daha derin bir etkileşimin temellerini atmıştır. Dobelio, aynı zamanda meşhur "Plomos del Sacromonte" (Granada’nın Kurşun Kitapları) eserinin sahtekarlıklarını eleştiren ve bunların moriskolarla (Hristiyanlığa dönüştürülmüş İslam toplumu) olan ilişkisini ortaya koyan kritik bir analiz yapmıştır. Morisko topluluğunun gizli İslami uygulamalarına dair yaptığı incelemeler, dönemin bilimsel tartışmalarını etkilemiştir.

Bilgisi, önemli Arap Hristiyan metinleriyle donatılmış geniş bir kütüphaneye sahipti; bu metinler arasında İbn Malik ve İbn al-Hayib gibi önemli figürlerin eserleri bulunuyordu. Dobelio’nun çalışmaları, dönemin diğer Doğu bilginleri tarafından yüksek takdirle karşılanmış ve İslam tarihi ile kültürünün Avrupa'da daha geniş bir şekilde anlaşılmasına katkı sağlamıştır.

Marcos Dobelio’nun yaşamı ve eserleri, o dönemdeki entelektüel akımlar ve özellikle Arap dili çalışmaları ve Doğu bilimi üzerine gelişen ilgilerle yakından ilişkilidir. Profesörlük ve çevirmenlik rolü, Isaac Casaubon gibi bilginlerle olan etkileşimleri, Doğu ve Batı entelektüel gelenekleri arasındaki köprüleri inşa etme noktasındaki etkisini göstermektedir.

Marcos Dobelio (al-Du’abili al-Kurdi), Arap dili ve kültürü üzerine önemli eserler vermiş bir bilgin olarak tanınır. İşte onun önemli eserlerinden bazıları:

1. "Nuevo descubrimiento de la falsedad del metal" – Granada’daki Plomos del Sacromonte (Kurşun Kitapları) ile ilgili yaptığı eleştirilerden biri olarak kabul edilir. Bu eser, kitapların sahte olduğunu ve morisko (Hristiyanlığa geçmiş Müslümanlar) kültüründen kaynaklandığını gösteren filolojik ve tarihi analizler içerir. Dobelio, bu kitapların içerdiği öğelerin İslam geleneğiyle ne kadar benzerlik taşıdığını ortaya koyarak sahtekarlığı ifşa etmiştir.

2. Arapça Dilbilgisi (Grammatica Arabica) – Dobelio, özellikle Arap dilini öğrenmeye yönelik bir dilbilgisi eseri yazmıştır. Bu eser, Arapçanın gramer yapısını açıklayan ve dönemin Avrupa Doğu bilginlerinin kullandığı önemli bir kaynaktır.

3. Arapça Çeviriler – Dobelio'nun en önemli çevirilerinden biri, ünlü Kürd  tarihçisi İbn al-Fida'nın Ta'rikh (Tarih) eserinin çevirisidir. Bu çeviri, Ortadoğu dünyasında yaşanan tarihsel olayları ve coğrafyayı anlamada Avrupa’daki akademik çevreler için önemli bir kaynaktır.

4. "Suma que trata del tiempo quando los mahometanos ganaron a África" – Bu eser, İbn al-Fida'nın eserlerinden biri olan bir tarihsel metnin Dobelio tarafından yapılan çevirisini içerir. Bu çeviride, Arapların Afrika'daki zaferleri ve bu olayların tarihsel bağlamı ele alınmaktadır.

5. "Epístola apostática" – Bu eser, Dobelio'nun morisko toplumunun gizli İslam inançlarını ortaya koyan önemli çalışmalardan biridir. O, bir İslami fıkıh metnini (fatwâ) inceleyerek, moriskoların Hristiyanlık altında gizli bir şekilde İslam'ı takip etmelerini açıklamıştır.

Dobelio’nun eserleri, Arap dili, İslam tarihi ve kültürü üzerine Batı'da derinlemesine bilgi edinilmesine önemli katkılarda bulunmuştur. Hem akademik hem de dini metinleri filolojik bir bakış açısıyla analiz ederek, Doğu ile Batı arasındaki kültürel ve dilsel bariyerleri aşmaya çalışmıştır.

Marcos Dobelio'nun (al-Du’abili al-Kurdi) Kürt kimliği, doğrudan Kürt kimliğini belirten bir ifade olsa da, onun kişisel tarihi ve biyografisiyle şekillenen özel bir kimliktir. Dobelio, yaklaşık 1572 yılında Nusaybin de doğmuş ve bu bölge tarihsel olarak Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı bir alandır. Bu, onun Kürt kimliğini anlamada önemli bir ipucudur. Ancak, Marcos Dobelio'nun Kürt kimliğiyle ilgili çok fazla ayrıntı bulunmamaktadır. Onun kimliği, daha çok etnik kökeni ve dilsel bağlamla ilgilidir.

Marcos Dobelio'nun Kürt Kimliğiyle İlgili Bazı Temel Noktalar:

1. Etnik Köken: Dobelio, kendisini "al-Du’abili al-Kurdi" (Kürt al-Du'abili) olarak tanıtmıştır. Bu ifade, onun Kürt olduğunu ve Kürt bir aileden geldiğini açıkça belirtmektedir. Bu, onun biyografisindeki önemli bir etnik kimlik bilgisi olarak kabul edilebilir.
2. Nuseybin’ın Konumu: Marcos Dobelio'nun doğduğu yer olan Nusaybin , tarihsel olarak Kürt nüfusunun bulunduğu bir bölge olarak bilinir. Nusaybin , hem Kürtler hem de Süryaniler için tarihi bir yerleşim alanıdır. Bu bölgeye ait olma, Dobelio'nun Kürt kimliğiyle ilgili başka bir dolaylı ipucudur.
3. Kürtçe ve Arapça: Dobelio'nun Kürt kimliğinin yanı sıra, Arapça bilgisiyle de öne çıktığı bilinir. Arap dilini öğrenmesi ve Arapça dilinde eserler vermesi, dönemin Kürt aydınlarının Batı ile etkileşim kurmaya başlaması için önemli bir noktadır. Bu dilsel yetkinlik, Kürt kimliğinin bir parçası olarak değerlendirilebilir, çünkü birçok Kürt, hem Kürtçe hem de Arapçayı aynı anda konuşan çok dilli bir topluluğun parçasıdır.
4. Kürtlerin İslam ve Hristiyanlık Arasındaki Geçişi: Dobelio'nun Hristiyan bir Kürt olarak tanınması, Kürt kimliğinin hem dini hem de kültürel boyutlarının önemli bir birleşimidir. Kürtlerin çoğunluğu Müslümandır, ancak Dobelio'nun kökeni, Ortadoğu'daki tarihsel bağlam içinde Hristiyan bir Kürt olarak farklı bir kimliği de işaret eder. Bu, onun hem Kürt kimliğini hem de dini kimliğini etkilemiş olabilir.
5. "Exiliado perpetuo en tierra de Siria": Dobelio, kendisini "Suriye'de sürekli bir sürgün" olarak tanımlamıştır. Bu, onun kökeninin Kürt topraklarından uzak bir yerde, farklı kültürel ve coğrafi koşullarda şekillenen bir yaşam süreci geçirdiğini gösteriyor. Bu ifade, onun hem Kürt kimliğiyle hem de diasporadaki durumuyla ilgili duygusal bir bağ kurmasına neden olmuş olabilir.(18)

Sonuç olarak, Marcos Dobelio'nun Kürt kimliği, hem kökeni hem de yaşadığı tarihsel ve kültürel bağlamda belirleyici bir öğe olmuştur. Ancak, bu kimlik çoğunlukla Dobelio'nun biyografisinde ve yaptığı çalışmalarında kültürel, dilsel ve dini bağlamlarla şekillenen bir kimlik olarak öne çıkmaktadır.

Aso Zagrosi