Êzidîler

  Êzidîler bir Kürd grubudur(1). 16.yüzyılda Dasnî adlı bir Beylikleri vardı... Kanuni Sultan Suleyman Soran Beyliĝinide Dasnî’ye baĝlamıştı.. Bu Beyliĝin başında Huseyin Beg vardı. Fakat, Huseyin Beg Soran Beyliĝini kontrol edemiyordu. Sonradan Kanuni Sultan Suleyman, Huseyin Begi Istanbul’a çaĝırdı ve onu orada öldürdü. Onun öldürülme sebebi bilinmiyor.. Kanuni Sultan Suleyman döneminde inançları islama uygun olmadıĝi gerekçesiyle Êzidîlerin öldürülmesini helal kılan bir Fetva çıkarılmıştı..(2)Daha sonra 4. Murad döneminde Êzidîlerle Osmanlı devleti arasındaki ilişkiler iyileşmeye başladı ve Êzidî Mîrlerinden biri Baĝdatı alma operasyonuna katıldı.. Fakat, bu durum fazla sürmedi, ilişkiler kötüleşmeye başladı ve Osmanlı devleti 1651 yılında Êzidîleri cezalandırmaya ve öldürmye girişti.(3) Êzidî Beyliĝinin isminide Şêxan olarak deĝiştirdi..(4)Osmanlı devletinin Êzidîlere ilişkin politikası Sultanların, valilerin ve komutanların deĝişmesine baĝlı olarak deĝişiklik gösteriyordu. 18.yüzyılın başlarında Êzidîler ve özellikle Şengar daĝlarındaki ÊzidîlerOsmanlı devletinin Musul yetkililerinin elinden çok çekti.(5) 19.yüzyılın otuzlu yıllarında Êzidîlere,Muhamad Ince Bayraktar tarafından her türlü kötülük ve haksızlık yapıldı.. 1838 tarihinde mesele öyle bir boyutta vardi ki, din adına Hafız Paşa büyük bir orduyu Êzidîlerüzerine sürdü.. Hafız Paşa kadın, erkek, çocuk ve yaşlı ayırımı yapmaksızın kıyımlara girişti ve her tarafı yakıp yıkmaya başladı.. Maĝaralara sıĝınanları yaktılar, yakaladıkları kadın ve çocukları götürüp sattılar.(6) Bu katliamları kendi gözleriyle gören bir tanık bu gelişmeleri şöyle anlatıyor: „Köyleri yakıp yıktılar ve askerler kadınların namuslarına el attılar“(7)Êzidîlere karşı saldırılar çeşitli bahaneler adı altında sürdü. Mithad Paşa 1869 yılında Musul, Mardin Şarezur’den getirdiĝi askeri güçlerle yine Êzidîlere saldırdı... Bu savaşta toplarda kullanıldı... Bu savaş için ileri sürülen bahane „Êzidîler Şengar’da iki kasap öldürmüş ve Êzidîlerde askerlik yapmak zorundalar“ yönündeydi..(8)1892 yılında Osmanlı devleti Êzidîlerin islama geçmeleri için Diyarbekir muftisi Mesud Efendi ve bir grup imamı bölgeye gönderdi... Fakat, Êzidîler heyetin kendi bölgelerine girmesini mani oldular..(9)Osmanlı devleti ise Êzidîleri musluman olmaya mecbur etmek amacıyla aslen Halebli olan General Ömer Wehbi Paşa(10) komutasında bir orduyu Êzidîler üzerine gönderdi.. Bazı görüşmeler yapıldı, ama sonuç alınmayınca general Ömer Wehbi Paşa büyük bir güçle saldırıya geçerek öldürmeye, yakıp yıkmaya başladı.. O aynı zamanda Êzidîlerin Şêxan’daki kutsal yerlerini yıktı.. Tüm bu yapılanlara karşı dahada kinleri artan Êzidîler direnişlerini daha da artırdılar..Bazı aşiretlerinde desteĝini alan Ömer Wehbi Paşa’nın güçlü ordusu başarı elde edemiyordu..(11) Ömer Paşa’da mecbur kalıp, Êzidîlerle bir antlaşmaya vardı.. Ama yine o, Êzidîleri dinlerinden vazgeçip musluman olmaları için inandırma çabaları içine girdi(12)Daha sonra Istanbul, Ömer Paşa hakkında bir soruşturma komisyonunu bölgeye gönderdi. Çünkü, Êzidîlere karşı çok gadar ve merhametsiz davrandıĝından dolayi üzerine bir çok şikayet vardı.. Komisyon, Ömer Paşa’yi suçlu buldu ve hükümette onu görevden aldı.(13) Êzidîler, Sultan Abdulhamid Ömer Paşa’yi işinden uzaklaştırdiĝından dolayı onun adına bir şölen tertiplediler...(14)Fakat bu uzlaşıda fazla sürmedi. Çünkü, 1895 yılında Osmanlı devleti büyük askeri güçlerle Êzidîlere saldırdı... Êzidîler, büyük maddi ve manevi zararlar gördüler, Şengar’a yakın olan köyler teslim oldular.(15)Daha sonraları 1904 yılında Osmanlı devleti Êzidîlerle ilişkilerini düzeltmek için harekete geçti... Êzidîlerin askerlik hizmetinin dışında tutulması ve sadece karşılıĝını ödemesi yönündeki öneri Musul valisi Nuri Paşa tarafından kabul edildi...(16) Fakat buna raĝmen iki taraf arasındaki ilişkilerde hep sorunlar yaşandı...(17) Bundan dolayı Êzidîler,Osmanlı hükümetiyle iyi ilişkileri olan ingilizlerden kendilerine karşı yapılan baskı ve zorbalıĝın kaldırılması için yardım istediler.Britanya Istanbul Büyük Elçisi, Vali ve memurlar tarafından Êzidîlere karşı yapılan haksız uygulamaları içeren bir raporu Osmanlı Sarayına sundu.. Bundan dolayı Saray Êzidîlerin haklarına saygı gösterilmesi için bir karar çıkardı.. Bu kara çocukların köle olarak satılmaması, özgür bir şekilde ibadetlerini yapmaları ve Osmanlı devletindeki diĝer din ve mezheplerle eşit olmaları gibi konuları içeriyordu. Bu tavrıyla Britanya hükümeti Êzidîlerin saflarında kendisine karşı büyük bir saygı ve sevgi topladı..(18)1)El Hizawi, Ebas, Tarix El Iraq, c,5. S112/ Lazaref, Kêşey Kurd, l 112/ Karwan, jimare 43,1986,2) El Hizawi, Ebas, S,43,3)Hesin, Sehdi Işman, Kurdistan w El Amira Suriye, S84,4)Gilşin Xafa, tercumet Musi Kazim, El Necef 1971, S 3295) El Musuli, Sueyman Saiq, Tarix El Musul, C 1 El Qahire,1923.S 65,6)Anisworth W.F, Travels and Reserches in Asia Minor, Mezopotamia, Chalde and Armenia, vol.I-III, London, p. 2937)Nwar, Tarix El Iraq El Hedis, S. 133,8)El Ehmed, Sami El Ehmed, El Ezidiyet, Musil 19,9) El Dimluci, Sidiq, El Ezdiyet, El Musil 1949, S.506,10) Jhons, Guest.O. p, cit.P 133-134,11) El Dimluci, S.509,12) 10) Jhons, Guest.O. p, cit.P.184,13) El Dimluci, s.50914)Nifis El Misadir,510,15) El Husni, Ebdulrezaq, El Ezidyun fi Haserhem w Masihem, T 2, Sida 1953, S 100,16)El Dimluci, 51217)Nwar, Tarix El Iraq El Hedis, S. 131-133,18) Celili Celil, Tarix El Hareket El Kurdiye, s 35Not: Dr. Abdullah Elyaweyi’nin „Osmanlı döneminde Kürdistan“ adlı çalışmasından alınmıştır..Çev : Aso Zagrosi