Navdarên Kurd binasin!!!!(1):Jiyana Tofîq Wehbî

 Nivîskarê  jêhatî û zimanvanê hûrbîn û dîrokvanê  navdar ê Kurd, Tofîq Wehbî  Begê Kurê Maruf,  li yekê  kanuna   duyemîn  a  sala 1891-ê de   li bajêrê  Silêmanîyê  ji dayîk bû.Wê dema ew  hêj zarok  bû  bavê vî  koça  dawîyê kir.  Wî  xwendina  xwe a  destpêkê  li bajêrê  xwe  temam kir û     li sala   1904-ê de   çû ji bo Bexdayê  û  li  wir xwendina xwe   navendî û   amadeyîya  leşkerî  bi zîrekî  temam kir.Paşê jî   çû ji bo   bajêrê  Stenbolê, paytextê  dewleta  Osmanî   ji bo  temamkirina  xwendina  bilindtir..  Tofîq   Wehbî  wekî xwendevan   ji alîyê  Koleja Erkanî ve hate wergirtin û  bû   efserê  rukin   di arteşa Osmanî de..Wê dema  Şerê Cîhanê ê Yekem   li sala 1914-an de  destpêkir,  Tofîq  Wehbî  di  şerê  “Çanaqelê”  li  Derdenîlê de beşdar bû. Paşê   Tofîq  Wehbî    ji bo  Başûrê  İraqê  hate şandin, beşdarî   di enîya  şerî   li “Şihêbe”   li dijî  îngîlîzan kir.  Wê dema  hêzên Osmanî  beramberî arteşa  Îngîlîz  şûnda  vekişîya,  Tofîq  Wehbî   di  enîya  şerî  a   Rumadîyê de    beşdar bû(Meha Îlonê  a  1917)..  Wê dema  bajêrê  navbirî  ket  destê  Îngîlîzan   Tofîq Wehbî  bi hêzên xwe ve  ber bi   bajêrê   Hît  çû..Di sala 1918-an de  Tofîq  Wehbî   hate  şandin ji bo enîya Filîstînê,  pileya  wî   leşkerî  hate bilindkirin ..   Li wê demê   Tofîq  Wehbî    madayaya qehremanîyê   ji  serokên  leşkerî ên Alman  wergirtibû.. Hez jî  gotinê ye  wê  demê  piranîya  fermandeyên tîpên Osmanî  generalên Almanî bûn.  Ji ber  ku  di vî şerî de   Osmanî û   Almanya   hevpeyman bûn,  li dijî Brîtanya, Fransa, Îtalya  û  Amerîka  di  şer de bûn.Wê dema  ew  şerê cîhanê  bi şikestina  dewleta Osmanî û hevpeymanên wê  di teşrina  duyemîn a   sala 1918-an de  bi dawî hat, Tofîq  Wehbî Beg vegerîya ji bo Kurdistanê û  îca  çû  Bexdayê û bû   yekek ji   efserên  navdar   ên   di 6-ê kanuna duyemîn a sala  1921-ê de   di damêzrandina arteşa  İraqê de  beşdarbû.. Wê dema  Şêx  Mahmudê Hefîd  di sala   1922-ê de  ji Hîndîstanê ve  vegerîya  ji bo Silêmanîyê û  bû  bi Mîrê Kurdistanê, Tofîq  Wehbî Beg     di meha  teşrîna  yekem  a  sala  1922-ê de  çû  li  nav tevgera   ku Şêx  Mahmud   serokayetî    dikir. Wekî tête  zanîn  tevger  û  desthilatê   Şêx Mahmud    ji alîyê   Îngîlîzan ve  hate ruxandin..  Tofîq  Wehbî jî hate girtin  û   42  roj  di  zindanê  de ma.. Paşê  dewletê   Tofîq  Wehbî  azad kir, kir   kargêrê tevgerê    li  Şalyarîya  Bergirîya İraqê  û di meha  tebaxa   1925-an de  kir bi rêveberê   dibistana  leşkerî  li bexdayê... Îngîlîzan  pileya  wî   a leşkerî bilindkirin(muqeddem) û   li sala 1929-ê    ji bo  bilinkirina  şarezabûna  wî leşkerî   şandin   ji bo Îngîlterêyê..  Di sala 1039ê  de   pileya    eqîd  dane wî  û kirin parêzgerê  parêzgeha  Silêmanîyê.. Lê   ji ber   bûyerên    6-ê îlonê  li ber  “Derga  Sera”   li Silêmanî   ji karê  xwe hate  dûrxistin.   Piştî   ku  di  sala 1931-ê de   Şêrê  Şêx Mahmud  li Awbarîk  li dijî  Îngîlîzan,  bi  tawana     handana  xelkê ji   fermanberên Kurd  hate girtin..   Ew  demeke dûr û dirêj  bê kar ma..  Lê   li sala 1946-an de    dewleta  İraqê  ew  kir   şalyarê  aborî  di   hukumeta  Hemdî Çelebî de.  Heta    sala 1958-ê   çendîn car bi navê Kurd   ew kirin  şalyarê  Bergirî  û perwerde..Di destpêka  sala 1958-an de    ew bû   endamê   Encumena Rûsipîyên İraqê..   Piştî   darbeya leşkerî  a  sala  1958-an   İraq  hîşt û  çû   li Îngilterê  li Londrayê  nişteçîbû..  Tofîq  Wehbî    salên xwe   ên  dawîyê   li Londrayê  derbazkir û   bi hemû hêza  xwe   li ser dîroka  Kurdan  û zimanê  Kurdî   nivîsî.  Tofiq  Wehbî     di 05.01.1984-ê de   li Londrayê   koça  dawîyê kir,  li ser daxwaza  wî   termê  wî   ji bo  Silêmanîyê  hate şandin   li  keleka   rûsîpeyên Kurd   li çîyayê  Pîremegrûn  hate veşartin. Berhemên Tofîq  Wehbî Beg Mamoste  Tofîq  Wehbî,    li ser ziman û  dîroka kevn  a Kurdistanê bi  zimanên Kurdî, Erebî, Tirkî  û  Îngîlizî  gellek pirtukên bi nirx  nivîsî  û  piranîyan wan jî   çapkiribû..Berhemên  wî ên bi Kurdî   çapkirî:1)     Desturî  Zimanî Kurdî, Bexda,  1928,  114  rupel2)     Xwendewarî baw, Bexda, 1933,  44 rupel,3)     Qisnek  le  Kurdistan, Bexda, 1947  18  rupel,4)     Ferhengî  Kurdî-îngîlîzî(hewbeş)  London 1965,  179  rupel, Berhemên bi Erebî çapkirî:Mamoste   T. Wehbî  li ser ziman û dîroka Kurdan  7  pirtuk bi zimanê Erebî çapkir. Mamoste  T.Wehbî   pirtukên  wekî  Eşkewtî  Gindok(1949), Paşmawey  Êzîdîyekan (1962) û  xwendinî Kurdî(1968)   bi zimanê  Îngîlîzî belavkir.. Hez jî  gotinê ye,  Mamosteyê nemir   wê dema “Korî  Zanyarî Kurd”   li sala 1971   li Bexdayê  hate damêzrandin, ji alîyê  wê sazîyê ve  wekî endamê  şanazîyê  hate  hilbijartin û  gellek  gotarên bi nirx    di  kovara “Korî  Zanyarî Kurd”   de belavkir.. Çavkanî  kovara   “Xozga”   Wergêr:   rojgar   merdoxi